તમારો મંત્ર કયો છે ?🔗

શબ્દાતીત શક્તિ

પ્રશ્ન : સ્વામીજી, મંત્રમાં ખરેખર શક્તિ રહેલી છે ?

જવાબ : હા. મંત્ર (પવિત્ર નામજાપ) માં અદ્દભુત શક્તિ રહેલી છે, પણ લોકો વિચારે છે એવી નહિ.

મંત્ર શક્તિશાળી છે. તેનું કારણ એ નથી કે જ્ઞાન અને શક્તિના દેવને રીઝવી તેમની પાસેથી અનુગ્રહ પ્રાપ્ત કરી શકો.

મંત્ર અસરકારક છે, કારણ કે તેમાં ધ્વનિના ક્રમની કાળજીપૂર્વક ગોઠવણી છે – અને ધ્વનિ એ ઉર્જાનું એક શક્તિશાળી રૂપ છે.

આપણે જુદા જુદા અવાજો સાંભળીએ છીએ. એ વાસ્તવમાં અલગ અલગ સમયાંતરે આવતાં સ્પંદનો છે. આપણા કાન આ સ્પંદનોને પકડે છે અને મગજ તેનું ધ્વનિમાં રૂપાંતર કરે છે.

જ્યારે ધ્વનિનાં મોજાં નિયત ક્રમમાં એકબીજાને અનુસરે ત્યારે સંવાદિતાનું નિર્માણ થાય છે અને તેને આપણે સંગીત કહીએ છીએ, પણ ધ્વનિનાં મોજાંની એક અનિયમિત પૅટર્ન થાય તો તેને આપણે 'ઘોંઘાટ' કહીએ છીએ.

શબ્દો એ કેવળ અવાજ જ છે પણ તેને આપણે અર્થ આપ્યો છે. ઉર્જાના સ્તરે તે હજી પણ તરંગ કે સ્પંદન તરીકે જ કામ કરે છે. રંગની જેમ, વિવિધ સ્પંદનો પણ તમારામાં વિવિધ શારીરિક અને ભાવનાત્મક પ્રતિક્રિયા ઉત્પન્ન કરી શકે છે, કારણ કે ધ્વનિમાં પ્રતિઘોષનો ગુણ રહેલો છે.

અમૂક સમયાવધિમાં પૂનરાવર્તિત થતાં અવાજનાં મોજાં મગજનાં મોજાંને મળે છે ત્યારે બંનેનું જોડાણ સંવાદી કે અસંવાદી અસર ઊભી કરી શકે છે અથવા એ જોડાણ મગજના જુદા જુદા જુદા વિસ્તારને કાર્યાન્વિત કરે છે કે તેને નિદ્રામાં મૂકી દે છે (નિષ્ક્રિય કરી મૂકે છે). આને લીધે શારીરિક કે ભાવનાત્મક બંને પ્રકારની અસર તમારા પર પડે છે.

તમે જાણો છો, જાપાનના સમરાઈ યોદ્ધાઓ આવી અસર ઊભી કરવા માટે 'રણહાક' અથવા કિઆઈનો ઉપયોગ કરે છે.

એક નાનકડી ચાવીમાં આ અવાજ ઉત્પન્ન કરવામાં આવે તો ધમનીના બીપીને ઓછું કરવાની અને દર્દમાં આંશિક લકવાની તત્કાળ અસર ઉત્પન્ન કરવાની તેમાં શક્તિ રહેલી છે. તે સાથે મગજના 'ભય' વિસ્તારને કાર્યાન્વિત કરી તે દુશ્મનના મનમાં રઘવાટ ઊભો કરે છે.

એકદમ સ્પષ્ટ રહો : શબ્દો કેવળ શબ્દો જ નથી. શબ્દો એ ધ્વનિશક્તિનું મૂર્ત સ્વરૂપ છે.

મંત્ર આ સિદ્ધાંત પર જ કામ કરે છે.

જો વિદ્યાર્થી સરસ્વતીસ્તોત્રનો નિયમિત પાઠ કરે તો તે સારી રીતે અભ્યાસ કરી શકે છે એમ કહેવાય છે, પણ શા માટે ? શું સાક્ષાત્ સરસ્વતી (વિદ્યાદેવી) વિદ્યાર્થી સમક્ષ પ્રગટ થઈ પરીક્ષામાં પાસ થવાનું વરદાન આપે તે માટે ?

હકીકત એ છે કે સરસ્વતીસ્તોત્રમાં બીજમંત્ર (પવિત્ર મંત્ર) છે. તેનો સતત જાપ કરવામાં આવે તો મગજનો જે વિસ્તાર સ્મરણશક્તિ અને એકાગ્રતાનું નિયંત્રણ કરે છે તે ઉદ્દીપ્ત થાય છે એવું પુરવાર થયું છે. તેથી આ મંત્રનો જાપ જાણે મગજના એ વિસ્તારને જોશ અને ગરમાટો આપવા માટે કસરત ન હોય ! તેથી સ્વાભાવિક છે કે વિદ્યાર્થી પુસ્તક હાથમાં લે તે પહેલાં જો આ મંત્રજાપ કરે તો તે વધારે સારી એકાગ્રતા રાખી પાઠને વધારે સારી રીતે યાદ રાખી શકે.

અનેન્ય ભક્તો ક્યારેક એવો દાવો કરે છે કે યોગ્ય મંત્રનો જાપ કરી તેઓ અમુક દેવને સાક્ષાત્ પ્રગટ કરી શકે છે.

અગ્નિને અર્ધ્ય આપી હું મહાયાગ કે હોમ કરું છું ત્યારે મને પણ ઘણીવાર આવો અનુભવ થયો છે.

વિધિપૂર્વક મંત્રોચ્ચારથી પવિત્ર અગ્નિદેવને આહ્યાન કરું ત્યારે યજ્ઞમાંથી સાક્ષાત્ અગ્નિદેવ પ્રગટ થાય છે.

આ તમને કદાચ ચમત્કાર જેવું લાગશે પણ તેની પાછળ એક સબળ વૈજ્ઞાનિક કારણ રહેલું છે.

તમે ટોનોસ્કોપ વિશે સાંભળ્યું છે ?

વીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં હૅન્સ જેશ્વી નામના સ્વિટ્ઝરલેન્ડના એક પ્રયોગકારે ટોનોસ્કોપ નામના એક ઉપકરણની શોધ કરી. આ ઉપકરણ ધ્વનિને ગ્રાફિક ડિઝાઈનમાં કે આકારમાં પરિવર્તિત કરી શકે છે. કોઈ પણ વ્યક્તિ આ ઉપકરણની અંદર જે શબ્દો બોલે તેનું એક ચિત્ર તે શબ્દોના ધ્વનિના આધારે નિર્માણ કરી શકે છે !

પ્રયોગકારોએ ટોનોસ્કોપની ચકાસણી કરી તો તેઓ નવાઈ પામી ગયા. તેમણે જોયું કે એક વ્યક્તિએ ટોનોસ્કોપમાં 'ઓહંહહ' એવો અવાજ કર્યો તો તેમાંથી એક સંપૂર્ણ વર્તુળ - 'o' જેવું ચિત્ર - 'ઓ' બહાર પડયું.

'ઓહંહહ' ના ધ્વનિથી જે સ્પંદનો ઊભાં થયાં તેની ગ્રાફિક ડિઝાઈનમાં રજુઆત કરી તો વર્તૃળ આકાર બન્યો, જે આપણે 'ઓ' અક્ષર લેખિત ભાષામાં વાપરીએ છીએ તેના જેવા હતો.

એનો એવો અર્થ થાય કે ધ્વનિ અને ધ્વનિનો આકાર એ બંને વચ્ચે એક ચોક્કસ સંબંધ છે. વિવિધ સ્પંદનો આપણી આંખ સમક્ષ અમુક રૂપે પ્રગટ થાય છે. હોમ કરતી વખતે અમુક મંત્રનો જાપ કરીએ ત્યારે અગ્નિમાં એક સ્પંદન ઊભું થાય છે અને તે મોજાં જેવો આકાર પકડે છે. આ આકારમાંથી પ્રાચીન હિંદુ ઋષિઓએ દેવનું અંદાજે ચિત્ર દોર્યું. તેથી સ્વાભાવિક છે કે ધ્વનિની એ જ શ્રેણીનો સંપૂર્ણપણે જાપ કોઈ કરે તો એક જ પ્રકારનું સ્પંદન તે ઊભું કરી શકે અંતે એક જ પ્રકારના રૂપ કે દેવતાનું અગ્નિમાં દર્શન થાય છે. કેટલી સરળ વાત !

મંત્ર આપણા પર અનેક સૂક્ષ્મ રીતે કામ કરે છે અને તેની આપણને જાણ પણ હોતી નથી. શક્તિના સ્તરે, મંત્ર 'ઉદ્દીપક' અથવા 'વિશુદ્ધક' તરીકે કામ કરે છે. આ વિચાર સમજવામાં થોડો અઘરો છે પણ મારા અનુભવ પરથી તમને કહી શકું કે એ વાત સાચી છે.

તમારા તંત્રમાં ત્રણ પ્રકારની શક્તિ રહેલી છે : ઇચ્છાશક્તિ, ક્રિયાશક્તિ અને જ્ઞાનશક્તિ. ઇચ્છાશક્તિ એ 'પાયાની ધાતુ' છે. શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયા દ્વારા તેમાંથી બીજી બે શક્તિનું નિર્માણ થઈ શકે છે.

તમારી શક્તિ (તમારું શક્તિક્ષેત્ર) માં મંત્રનાં સ્પંદનોનો ઉમેરો કરો તો તે શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયાથી ઇચ્છાશક્તિનું જ્ઞાનશક્તિમાં પરિવર્તન કરી શકે છે. મંત્ર શબ્દના બે અર્થ છે :

મન્ - ત્ર: મન્ એટલે માનવજાતિ, ત્ર એટલે જે માર્ગ દર્શાવે છે તે. તેથી મંત્ર એટલે જે માનવજાતિને માર્ગ દર્શાવે છે તે.

મનુ - ત્ર : મનુનો બીજો અર્થ છે મન અને ત્રનો અર્થ છે કે જે માર્ગ દર્શાવે છે તે. તેથી મનમાંથી બહાર નીકળવાનો જે માર્ગ દર્શાવે છે તે મંત્ર અથવા જે તમને મનમાંથી બહાર કાઢે તે મંત્ર.

જેમ કાચી સામગ્રીને શુદ્ધ કરવા તેના પર તેજાબ રેડવામાં આવે છે તેમ જીવનમાં સતત મંત્રજાપનો ઉમેરો કરવાથી તે ૨૨ કૅરેટનું સોનું બને છે. અને જો આ મંત્રજાપની પ્રક્રિયા સતત ચાલુ રાખો તો અંતે જીવન ૨૪ કૅરેટનું શુદ્ધ સોનું બનશે. મારા મતે અધ્યાત્મ જીવન એ સાચું જીવન છે અને આધ્યાત્મિક ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ મેળવવા માટે મંત્ર અસરકારક ટેકનિક છે.

જોકે, અધ્યાત્મજીવનમાં આપણે મંત્રનો ઉપયોગ કરતા જ નથી.

ધાર્મિક કે અધાર્મિક, આધ્યાત્મિક કે ભૌતિક લોકો પણ મંત્રજાપ તો કરતાં જ હોય છે. આપણા રોજબરોજના જીવનમાં કોઈ ને કોઈ મંત્રનો ઉપયોગ આપણે જાણ્યેઅજાણ્યે કરતા જ હોઈએ છીએ.

એ જરૂરી નથી કે મંત્ર સંસ્કૃત ભાષામાં હોવો જોઈએ ! એમ પણ વિચારતા નહિ કે મંત્ર એટલે 'ઓમ નમ : શિવાય' કે 'હરિ ઓમુ નમો : નારાયણ.' આજે તો સૌ અંગ્રેજી મંત્રો બોલે છે. દા. ત. હું જીતીશ જ ! મારી વાત સામી વ્યક્તિને ગળે ઉતારીને જ જંપીશ. મને પ્રેમ કરવા માટે હું તેને ફરજ પાડીશ જ ! આ મંત્રો ધ્વનિમાંથી શક્તિ નથી મેળવતા, પણ તમે જ આ મંત્રોમાં શક્તિ પૂરો છો.

પરંતુ મંત્રમાં રહેલી શક્તિનો તમને ખ્યાલ જ નથી.

એક લઘુ કથા :

એક વાર પૂર્વના એક લોકપ્રિય વક્તા 'મંત્રનું મહત્ત્વ' એ વિષય પર પશ્ચિમમાં પોતાનું વક્તવ્ય આપતા હતા. એક માણસ ઊભો થયો અને તેમને પડકાર કર્યો, હું આ બકવાસમાં માનતો નથી. શબ્દાવલીના રટણની આપણા પર અસર થતી હશે ? શું આપણે એટલા મૂર્ખ છીએ ?

વક્તાએ તેના પર વેધક દષ્ટિ કરી અને ત્રાડ પાડી, ચૂપ બેસ, મૂર્ખ, ગમાર ! મને પડકારવાની તારી આ હિંમત !

પ્રશ્ન પૂછનાર એકદમ ક્રોધે ભરાયો. ક્રોધથી તેનું શરીર કાંપવા લાગ્યું. પોલીસને ફરિયાદ કરીશ એવી ધમકી આપીને તે વક્તા પર ગાળો વરસાવા માંડયો વગેરે વગેરે.

જેવું તેનું બોલવાનું પૂરું થયું એટલે વક્તા ખડખડાટ હસી પડયા અને બોલ્યા, જો ભાઈ, એક અપરિચિત વ્યક્તિના બેચાર શબ્દોની તારા જાગ્રત મન પર આટલી ઘાતક અસર થઈ શકે તોપછી સકારાત્મક સૂત્રોનું જાગ્રતપણે સતત રટણ કરવામાં આવે તો તેની અચેતન મન પર અસર થઈ શકે એ વાતમાં શંકા શાને ? જે શબ્દોનું તમે સતત રટણ કરો, જે સંદેશ તમે અચેતન મનને આપ્યા કરો એ તમારા માટે મંત્ર બની રહેશે.

જે શબ્દોનું રટણ કરો એ બની જશે તમારો મંત્ર ! હકીકતમાં જીવનમાં કાંઈક પ્રાપ્ત કરો છો તે આ જ રીતે હોય છે. જીવનમાં ઇચ્છા સૌ પ્રથમ એક સંકલ્પ કે મંત્રરૂપે પ્રગટ થાય છે. સતત પ્રયત્નથી તમે એ ઇચ્છાને વાસ્તવિકતામાં પલટો છો.

પરંત એકદમ સ્પષ્ટ રહો : જો મંત્ર અજ્ઞાત હશે તો પરિણામ પણ અજ્ઞાત હશે; તમારા નિયંત્રણમાં નહિ. મંત્રનો જાપ જાગ્રતપણે કરશો કે તમારી શક્તિને કોઈ ઉદ્દેશ્ય તરફ વાળશો તો પરિણામ તમારી ઇચ્છા મુજબનું હશે.

મંત્ર જ્ઞાત છે કે અજ્ઞાત એ કેમ જાણી શકાય ?

રોજિંદા જીવનમાં કયાં પરિબળો તમારું વહન કરે છે તેનું બારીકાઈથી નિરીક્ષણ કરો. તમે જાણો છો કે એ કયાં પરિબળો છે અને એ તમારાં કર્મો પર કેવી રીતે અસર કરે છે ?

તમે જ્ઞાતપણે કોઈ માર્ગને અનુસરો છો ?

તમે સ્પષ્ટ છો ? શા માટે ?

જો તમારો મંત્ર અજ્ઞાત હોય એટલે કે સમજ્યા વિના કેવળ આદત પ્રમાણે કરતા હો તો પરિણામ પર તમારું નિયંત્રણ નહિ હોય. આ અજ્ઞાત નૈસર્ગિક પ્રેરણા તમને જ્યાં દોરી જાય ત્યાં તમારું જીવન ઘસડાતું જશે. મંત્રનો જાપ જ્ઞાતપણે કરવાનું નક્કી કરો તો ગાડી તમે ચલાવશો. પણ મંત્રને તમારું રટણ કરવા દેશો કે અજ્ઞાત પ્રક્રિયાને તમારી અંદર ચાલવા દેશો અને તમારા કર્મોનું નિયંત્રણ કરવા દેશો તો ગાડી તમને ચલાવશે !

તમે ગાડી ચલાવતા હો તો તમને ખબર હોવાની કે તમે ક્યાં જઈ રહ્યા છો પણ ગાડી તમને ચલાવતી હશે તો તમે ક્યાં પહોંચશો તેનો તમને ખ્યાલ પણ નહિ રહે !

તેથી તમારા મનને ચેતનાથી ભરી દો.

સ્પષ્ટતા અને પ્રતિબદ્ધતા સાથે તમારો મંત્ર પસંદ કરો. માર્ગ અને મુકામ બંને સ્પષ્ટ બની જશે.

નૃત્ય કરતાં કરતાં તમારા મુકામ સુધી પહોંચી જશો.

આટલી બધી ઉતાવળ શાને ?

જીવનમાં ધીમાં ડગલાં ભરો.

એક વાર એક સામયિકમાં મેં એક જાહેરખબર જોઈ.

એ જાહેરખબર પેઈન કિલર - માથાના દુખાવા માટેની ગોળી કે એવી કોઈ વસ્તુની હતી :

જાહેરખબરમાં એક આધુનિક યુવતી વિશ્વાસપૂર્વક વાચક સામે સ્મિત કરી રહી હતી. જાહેરખબરમાં લખ્યું હતું :

તે યુવતીનું સ્મિત જાણે કહી રહ્યું હતું કે જગતમાં દરરોજ સૂતા પહેલાં માથાના દુખાવા માટે એક ગોળી લેવી એ સ્વાભાવિક ગણાય. આ સંદેશ કેટલી સુંદર રીતેઆપ્યો છે ! આ પ્રકારનું જીવન ક્યાં દોરી જશે ? સવારથી રાત, એક દિવસથી બીજા દિવસ દોડયા કરવાનું ! પછી રોજ માથાનો દુખાવો થાય તેમાં કાંઈ નવાઈ પામવા જેવું નથી !

અને સૌથી ખરાબ વાત એ છે કે જીવનની આ રફતાર હવે તદ્દન સામાન્ય અને સંપૂર્ણપણે સ્વીકાર્ય થઈ ગઈ છે. જીવનમાં દોડધામ કરવી કે મરણતોલ ઉતાવળ કરવી એ તદ્દન સામાન્ય થઈ ગયું છે.

રસ્તા પર થોડી વાર ઊભા રહો અને સિગ્નલ પાસે ટ્રાફિકનું નિરીક્ષણ કરો.

કોઈ ખાસ કારણ વિના દરેક વ્યક્તિ હૉર્ન મારવામાં વ્યસ્ત છે.

અને જે ક્ષણે લાઈટ બદલાય અને કમનસીબે એકાદ વ્યક્તિ પોતાની ગાડી તરત ચાલુ ન કરી શકે તો આવી જ બને ! સેંકડો લોકો શોર મચાવી તેને રસ્તા પર એકબાજુ તારવી દે.

ઉતાવળ એ આપણા યુગનો એક વિશિષ્ટ રોગ હોય એવું લાગે છે.

કામ વધારે ઝડપથી થઈ શકે એવાં મશીનો રોજ ને રોજ શોધાય છે. સૌથી ઝડપી કમ્પ્યુટરો હર પળે હજારો કામગીરી બજાવે છે.

અવાજની ગતિ કરતાં વધારે ઝડપથી સુપર સૉનિક જેટ આપણને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ લઈ જાય છે.

પૃથ્વી પર ગોઠવેલા સેટલાઈટ દ્વારા સંદેશવ્યવહારનું નૅટવર્ક વિશ્વના દરેક ખંડમાં માહિતી પ્રસારણનું કામ ગજબની ઝડપથી કરે છે.

એ કહે છે : અમારો સંદેશવ્યવહાર વિચારની ગતિએ થાય છે !

પણ આટલી ઉતાવળે આપણે ક્યાં જઈ રહ્યા છીએ ?

ક્યાં જવા માટે આટલું દોડી રહ્યા છીએ ?

સત્ય એ છે કે ક્યાંક જવા માટે અને ક્યાંકથી ભાગી છૂટવા માટે આપણે દોડીએ છીએ.

લોભ અને ભય આ બે મુખ્ય કારણોથી આપણે ખેંચાયા કરીએ છીએ. લોભ આપણને કહે છે : સમય નથી ! સાંઈઠથી સિત્તેર વર્ષની આયુષ્યમાં કેટલી બધી ઇચ્છઓ પૂરી કરવાની છે ! બની શકે એટલી વધારે વસ્તુ મેળવવાની છે. શક્ય એટલા વધારે અનુભવોનો સ્વાદ માણવાનો છે.

એક પ્રકારના વેરભાવથી જીવન જીવવાનું છે !

જેમ મરણપથારીએ પડેલો દર્દી જીવનના શેષ દિવસોમાં સુખ ભોગવી લેવાનું નક્કી કરે છે તેમ એક સુખથી બીજા સુખની પાછળ આપણે અંત વિનાની દોટ મૂકીએ છીએ.

પ્રસારમાધ્યમના નવા પ્રહારોની રોજ રોજ આપણા પર નવા પ્રહારો થયા કરે છે. કામ પર જાઓ ત્યારે રસ્તા પરની જાહેરખબર વાંચો. તેમાં પણ એ જ વસ્તુ કહેવામાં આવી છે !

ઘેર પાછા આવો, ટીવી ચાલુ કરો અને જાહેરખબર જુઓ.

જાહેરખબરમાં રોજ શું આવે છે ? એ જ વાત !

આ રીતે દિવસમાં કલાકે કહેવામાં આવે છે કે એક નવું કામ, એક નવી ગાડી, એક નવી સ્ત્રીમિત્ર, એક નવું ઘર - તે વિના તમારું જીવન અધૂરું છે. આટલી બધી જરૂરી વસ્તુ મેળવવા માટે સમય ક્યાં છે ? તેથી દોડવાનું શરૂ કરીએ છીએ.

આપણે કમાવું પડે, આપણી જાતને પુરવાર કરવી પડે !

અને સમય એટલો થોડો છે કે આપણે અનેકવિધ જીવન જીવવા પડે છે.

એક દિવસમાં ૭૨ કલાક જેટલું કામ કરવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ જાણે રાત થોડી ને વેશ ઝાઝા !

પણ શરીરની કેટલીક મર્યાદાઓ છે. તેથી એક દિવસમાં કેટલું કામ થઈ શકે ? એક સમયે આપણે એક જ જગ્યા પર હોઈ શકીએ. આપણે કદાચ એકસાથે ઘણાં બધાં કામ કરી શકીએ પણ તેથી વધારે તો નહિ જ.

આથી જીવનનો કેટલોક ભાગ આપણે મગજથી કે મનથી જીવવાનું શરૂ કરીએ છીએ.

આ છે આપણી જીવન જીવવાની અતિ આધુનિક પદ્ધતિ !

મનનો આનંદ એટલે વાસ્તવિક આનંદ વિનાનો આનંદ.

શહેરમાં મોડી રાતે ત્રણ કે ચાર વાગ્યા સુધી ઓફિસમાં કામ કરતાં સૉફટવેર એન્જિનિયર પાસે પર્વતો અને સાગરતટ તેના કમ્પ્યૂટરના ડેસ્કટોપ પર ચિત્રરૂપે હોય છે; વાસ્તવમાં નહિ.

આંફિસમાં બેસીને એ પહાડોનાં સૌંદર્યને નિહાળે છે અને માણે છે, સાગરતટનાં મોજાંને સાંભળવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

આને શું કહેવાય .. .. ? એને માટે એક શબ્દ છે .. .. અનેકવિધ કામો.

એન્જિનિયરના મતે એ અનેકવિધ કામો કરી રહ્યો છે. ઑફિસમાં કામ કરતાં એ સાગરતટની મોજ પણ માણે છે. કેવી સ્માર્ટ પસંદગી !

પણ દુખદ સત્ય એ છે કે ડેસ્કટોપ પર ચિત્ર જોવા એનો અર્થ એ કે તે માણસ પાસે રજા લેવાનો સમય જ નથી, કારણ કે તે કામમાં ખૂબ વ્યસ્ત છે, કંપનીના સૌથી નાના પ્રોજેક્ટ મૅનેજર બનવા માટે, ચમત્કારિક રીતે સમય કરતાં ખૂબ વહેલું પ્રમોશન મળે તે માટે તે કામમાં ગળાબૂડ ડૂબેલો છે.

સમય કરતાં વહેલાં કામો પતાવવાનું આપણને ઘેલું લાગ્યું છે.

આજે આપણે છ મહિનાના બાળકને કુદરતી હાજત માટે તાલીમ આપવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ !

આપણાં બાળકો સમય કરતાં જલદી મોટાં થઈ જાય એવી આપણે અપેક્ષા રાખીએ છીએ. પણ એ આપણી નરી મૂર્ખતા છે.

જેમ પહેલે જ વર્ષે આંબાના વૃક્ષને ફળ આવે એ અપેક્ષા મૂર્ખાઈ ભરી છે, કારણ કે આ વાત વૃક્ષના સ્વભાવ વિરૂદ્ધની છે.

આપણે આમ શા માટે કરીએ છીએ ?

પહેલાંના જમાનામાં જીવનની તમામ ઇચ્છાઓ સંતોષવા માટે એક આયખું પર્યાપ્ત છે એમ લાગતું હતું.

આખરે માણસને શું જોઈએ ? થોડુંઘણું શિક્ષણ પ્રાપ્ત કર્યા પછી તે પિતાના ખેતરમાં ધંધે બેસવાનું ચાલુ કરી દેતો. તે લગ્ન કરતો. બાળકો થતાં, એ જ ગામમાં અને એ જ ઘરમાં આખું જીવન વીતાવતો. તેને ક્યાં ઉતાવળ હતી ?

અત્યારે જીવનમાં જે કાંઈ આપણી સમક્ષ આવે તે પ્રમાણે જીવન જીવીએ એટલી આપણામાં ધીરજ રહી નથી !

થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં એક યુવક મને મળવા આવ્યો. એ ત્રીસેક વર્ષનો હશે. એ ખાનગી કંપનીમાં કામ કરતો હતો.

તેણે મને કહ્યું,

સ્વામીજી, મેં તમામ વ્યવસ્થા કરી નાખી છે.

હું એક નવું ઘર બાંધવાનો છું અને તે માટે મેં પચીસ વર્ષની લૉન લીધી છે. લૉન ભરપાઈ થઈ જશે ત્યાં સુધીમાં મારી દીકરીનાં લગ્ન થઈ જશે અને તે તેના જીવનમાં સ્થિર થઈ જશે (એક નાની છોકરી તેનો હાથ પકડીને ઊભી હતી). મારો દીકરો નોકરીમાં સ્થિર થઈ જશે. (તેની પત્ની શિશુને તેડીને ઊભી હતી) ત્યાં સુધીમાં અત્યારે જે ઘર બાંધું છું તેના ભાવ સારી પેઠે વધી ગયા હશે એટલે એ ઘરને સારા ભાવે વેંચી શકીશ. મારી પત્ની સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ લઈ લેશે તેનાથી થોડો વધારે આર્થિક લાભ થશે. થોડાઘણા પૈસા પૌત્રો માટે રાખીને બાકીના પૈસાનું સારી જગ્યાએ રોકાણ કરીને તમારા આશ્રમમાં સ્થિર થઈશું. સ્વામીજી, અમે અહીં આશ્રમમાં ચોક્કસ આવશું. અમારું જીવન કેવળ આપને માટે છે ! કલ્પના કરો !

મારી સાથેની પાંચ મિનિટની વાતમાં તેણે જીવનનાં પચીસ વર્ષ પૂરાં કરી નાખ્યાં. એ

આટલી બધી ઉતાવળ શાને ?

એ એટલો ઉતાવળમાં હતો કે ભાવિ પચીસ વર્ષનો વિચાર કરીને અને તે માટે યોજનાઓ ઘડીને તેણે પચીસ વર્ષને નિચોવી લીધા હતા. હવે સુકાઈ ગયેલાં છોતરાં જેવું જીવન જીવવા સિવાય બાકી શું રહ્યું હતું ?

અને તે મને કહેતો હતો કે તેના જીવનનો એક માત્ર ધ્યેય કેવળ આધ્યાત્મિકતા છે - સિવાય આ રીતે જીવન જીવવા માટે તેને કર્તવ્ય બજાવવાની ફરજ પડતી હતી.

મને કહો, શું આ આધ્યાત્મિક જીવન જીવવાની રીત છે, જેમાં વર્તમાનને ભવિષ્યમાં ગીરવી મૂકવું પડે ?

લૉન અને ક્રેડિટ કાર્ડ એટલે આવતી કાલના જીવનને આજે જીવી લેવાનો પ્રયાસ કરવાની એક નવી રીત.

જે આપણે આવતી કાલે કમાવાના છીએ એ પૈસાનો ઉપયોગ આપણે આજે કરીએ છીએ !

હજી તો વર્તમાનમાં છીએ પણ આપણા ભવિષ્યને આજે જીવી લેવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ.

શું એ શક્ય છે ? આ તો સમયનો ઊલટો ક્રમ કહેવાય. એ વિષયમાં આઈન્સ્ટાઈનને રસ પડે. આપણું જીવન ભાવિ તરફ સતત દોડે છે. આપણી પાસે જે કાંઈ ઉપલબ્ધ છે તે ક્યારેય પર્યાપ્ત નથી અને સારું નથી એમ મનમાં લાગ્યા જ કરે છે.

આ આપણા માટે એક નવી વાત છે, ખાસ કરીને પૂર્વના લોકો માટે. સદીઓથી આપણે વર્તમાન જીવનને એક 'વહેતા ઝરણા' ની જેમ જોતા આવ્યા છીએ. પુનર્જન્મનો અને જીવનમૃત્યુના ચક્રનો વિચાર આપણા મનમાં એટલો દઢ થઈ ગયો છે કે લોકો આ જ પ્રમાણે વિચારે છે,

આ જન્મમાં આપણી ઇચ્છાઓ પરિપૂર્ણ ન થાય તો શું થઈ ગયું ? બીજું જીવન તો હંમેશાં આપણી સામે છે જ ને !

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીની જેમ ઝડપ એ પણ પશ્ચિમની દેન છે.

તેનું સ્વાભાવિક કારણ એ છે કે પશ્ચિમના લોકો એક કરતાં વધારે જીવનમાં માનતા નથી.

હકીકતમાં ઝડપ એ વિજ્ઞાનની સકારાત્મક શાખાનું નકારાત્મક ખરતું પાન છે.

વિજ્ઞાન આપણને જીવન તેની પરાકાષ્ઠા સુધી જીવી શકીએ તેમાં મદદ કરે છે. ટેકનોલોજી આપણને જીવન પાસેથી સૌથી વધારે મેળવી શકવામાં મદદ કરે છે. મનોવિજ્ઞાનની પરિભાષામાં કહીએ તો વિજ્ઞાન એ આપણી જાતનો બહિર્મુખી ભાગ છે. વિજ્ઞાન એ બહાર સર્પાકારે ઊઘડતી ચેતના છે. જ્ઞાનનો સંચય કરવો. પરિણામ મેળવવાં અને કામ ઝડપથી અને સારી રીતે કરવું એ વિજ્ઞાનનું લક્ષ્ય છે. વિજ્ઞાન વિના આપણે આજે પણ બળદગાડીના યુગમાં જ હોત !

પણ આજે આપણે જોઈએ છીએ કે વિજ્ઞાનનાં પરિણામો આપણને ગાંડી દોડધામ કરવા સુધી લઈ ગયાં છે.

આ સતત દોડધામ એ આપણી અંદર રહેલાં અશાંત મનનું પ્રતિબિંબ છે.

હકીકતમાં આપણી આંતરિક અશાંતિને કારણે આપણને દોડવાની ફરજ પડતી હોય તેવું લાગે છે. કશુંક મહત્ત્વનું ચૂકી ગયા હોઈએ એમ લાગે છે. એ શું છે તેની આપણને ખબર નથી, પણ તેને શોધવા માટે આપણે દોડધામ કરવાની છે.

એક કે બીજા સમયે મહત્ત્વની ટ્રેઈન કે બસ ચૂકી ગયા હો એવું સ્વપ્નું આપણામાંના કેટલાને આવ્યું છે ?

આ એક તદ્દન સામાન્ય સ્વપ્નું છે પણ એ અતિશય મહત્ત્વનું છે.

એ દર્શાવે છે કે મોટા ભાગના લોકો જીવનમાં કશુંક ખોઈ બેઠા છે એવા ડરમાં જીવે છે.

અંદરના ઊંડાણમાં આપણે મહેસૂસ કરીએ છીએ કે આપણે જીવનની ટ્રેઈન કોઈ રીતે ચૂકી ગયા છીએ.

પણ આ કેવી રીતે બન્યું એ આપણે સમજી શકતા નથી !

સ્વપ્નમાં છેક સુધી આપણને ઉતાવળ અને ઉતાવળ છે, સમયપત્રક જોયા કરીએ છીએ. યોજનાઓ ઘડીએ છીએ અને ઉતાવળ કરવા માટે એકબીજા સામે બૂમો પાડીએ છીએ. અંતે સ્ટેશન સુધી પહોંચીએ છીએ ત્યારે ટ્રેઈન છૂટી ગઈ હોય છે. બહુ મોડું થઈ ગયું હોય છે !

આજે પાંચ જુદી જુદી ટ્રેઈનો માટે આપણે એક સાથે બુકિંગ કરાવીએ છીએ – કેટલી બધી આગોતરી યોજનાઓ - છતાં એ બધું કોઈ રીતે છૂટી જતું હોય એમ લાગે છે. આપણા જીવનમાં પણ આમ જ બને છે.

આપણું વર્તન પણ એક બાળક જેવું છે. જુદા જુદા સ્વાદની દસ લોલીપોપ આપીને માત્ર પાંચ મિનિટમાં બધી પૂરી કરવાનું કહીએ ! લાલચથી દસેદસ લોલીપૉપને ચાટી શકીએ પણ એકેયનો સારી રીતે સ્વાદ લેવાનો સમય રહેતો નથી.

એક ક્ષણ માટે પાછા વળો અને ઝીણવટથી તપાસો કે છેલ્લાં પાંચ વર્ષમાં તમે કેવું જીવન જીવ્યા છો ?

ખરેખર જે કામ કરવા માગતા હતા તેને સમયના અભાવે કેટલી વાર છોડી દેવા પડયા ?

શું આ બધી દોડધામ જરૂરી હતી ?

એનો અર્થ એ નથી કે પૂર્વના દેશોમાં એક સામાન્ય પ્રથા છે તે પ્રમાણે ફિલસૂફીના અનાસક્તિભાવે જીવન જીવવું એ જ યોગ્ય છે !

એનો અર્થ એ પણ નથી કે જીવનને મુલતવી રાખવું

કેવળ વર્તમાનમાં જીવવું અને ભવિષ્યની તદ્દન ઉપેક્ષા કરવી એ શક્ય નથી. દરરોજ આપણને કામ હાથ ધરવાનું અને નિર્ણય લેવાનું કહેવામાં આવે છે. ચોક્કસ સીમારેખામાં આપણે જીવવાનું હોય છે. આગળનું વિચારવાનું હોય છે, આપણાં

સ્વપ્નાં પૂરાં કરવાનાં હોય છે.

સાચે જ આવતી કાલ માટે ખરેખર યોજના ઘડવી જ જોઈએ.

પણ વર્તમાનમાં જીવવાનું છે એ ભૂલી નહિ જતા !

હું એમ કહેવા માગું છું કે જાણપણું રાખીને જીવો.

સભાનપણે જીવો.

તમારા જીવનની દરેક પળે હાજર રહેતા શીખો.

જે ક્ષણે કાંઈ પણ કામ કરો તેને સંપૂર્ણપણે મન દઈને કરો.

દરેક કામ પર નજર રાખો.

ભલે એ રોજિંદ્ર કામ હોય પણ પહેલી જ વાર કરતા હો એ રીતે કરો. અલબત્ત એ સહેલું નથી. મોટે ભાગે આપણને રસ ન પડે એવાં કામો આપણે કરવાં પડે છે – જેને આપણે રસપ્રદ કહીએ એવાં નહિ ! સવારે નવ વાગ્યે ચિક્કાર ભીડવાળી બસમાં જવાનું, રાત્રે આઠ વાગ્યે જાહેરખબરમાં દર્શાવેલી સ્ત્રીની જેમ ઘરનાં કામો પૂરાં કરવાનાં. પણ કાંઈ વાંધો નહિ !

જે પણ કરો તે સંપૂર્ણપણે મન દઈને કરો.

મનમાં સ્પષ્ટપણે સમજી રાખો. આ વર્તમાનની વાસ્તવિકતા છે. તેમાંથી ભાગી છટાય નહિ.

તેથી એનો આનંદ લો, ડીશ ધોવાની હોય કે તેના જેવું જ બીજું કોઈ કામ હોય ! પથારીમાં ગાઢ નિદ્રામાં હો ત્યારે તમે ધારો તો પણ બે કલાક માટે દોડીને ભાવિમાં જઈ શકતા નથી માનસિક રીતે એમ થઈ શકે પણ શારીરિક રીતે તો તમે હતા ત્યાંના ત્યાં જ રહેવાના.

લાઓ ત્સુએ 'વેઈ–વૂ–વેઈ' નામનો એક સુંદર શબ્દપ્રયોગ કર્યો છે.

વેઈ-વૂ-વેઈ એટલે કર્મમાં અકર્મ.

ખરેખર એ જીવન જીવવાનો સૌથી આનંદદાયક માર્ગ હોવો જોઈએ !

વેઈ-વૂ-વેઈ એટલે દરેક કર્મમાં રમતાંરમતાં, સહજપણે અને સંપૂર્ણપણે પ્રવેશ કરવો. કર્મને ક્રીડામાં રૂપાંતર કરવાની આ એક સુંદર રીત છે. ક્યારેક વાર ડીશ ધોતાં તમને કંટાળો આવે તો તમારાં બાળકને બોલાવો અને તેને તક આપો.

બાળક એ કામ કેવી રીતે કરે છે તેનું નિરીક્ષણ કરો. તે ડીશ ધોવે છે ત્યારે તેના નાનકડા શરીરના દરેક કોષને કામે લગાડે છે. ડીશ ઉપર ઊઠતા સાબુના ફીણની દરેક ડિઝાઈનનો તે આનંદ લે છે. તેને કામ કરવાની કોઈ જ ઉતાવળ નથી અને આનાથી વિશેષ મહત્ત્વનું કામ તેની પાસે બીજું એકે નથી.

હકીકતમાં જે ક્ષણે બાળક જે કામ કરે છે તે તેના જીવનની સૌથી મહત્ત્વની બાબત હોય છે. આ છે વેઈ-વૂ-વેઈ.

તેથી વર્તમાન સાથેના આપણા આ સતત અસંતોષનું એક મુખ્ય કારણ એ છે કે એક જ આયખામાં બને તેટલું વધારે મેળવી લેવાનો લોભ.એ હંમેશાં આપણને દોડધામ કરાવે છે.

જોકે, લોભ એક માત્ર કારણ નથી ! આપણામાંના મોટા ભાગના લોકોને ક્યાંક અટકવું જોઈએ તે વાતનો ડર લાગતો હોય છે.

જીવનના આ બહારના વહેણને આટલું બધું વળગી રહેવાનું બીજું એક મુખ્ય કારણ ડર છે.

દોડધામ એ પોતાની જાતથી છટકવાનો એક માર્ગ છે.

અટકવું, થોભવું, એક ક્ષણ સ્થિર ઊભા રહેવું એટલે આપણા ગૂઢતમ આત્મા સાથે પ્રત્યક્ષ થવું. અંતરના મૌન અને શાંતિ સાથે મુખોમુખ થવાની આ વાત છે. બહારની દુનિયામાં ચાલતા સતત કોલાહલ સાથે આપણું મન ટેવાઈ ગયું છે. તેથી મૌનનો સાક્ષાત્કાર એક ભયંકર અનુભવ લાગે એ માની શકાય એવી વાત છે.

ગંભીર રીતે વિચાર કરીએ તો આપણામાંના કેટલા લોકોમાં પોતાની જાતનો સામનો કરવાની હિંમત છે ?

અંતદષ્ટિ કરવી એટલે સતત દોડધામ કર્યા પછી આપણે સહેજ પણ ખસ્યા નથી એ સત્ય શોધવાનું જોખમ ખેડવું.

આ એક કારણસર કેટલાય લોકો ધ્યાન કરતાં ડરે છે. તેઓ મારી પાસે આવીને કહે છે, સ્વામીજી, મનમાં શાંતિનો અનુભવ થાય તે માટે મારે શું કરવું જોઈએ ?

જો હું તેમને કોઈ મંદિરની ૧૦૮ પ્રદક્ષિણા કરવાનું કહું તો તેઓ રાજીખુશીથી કરશે. અંતે આ પણ દોડતાં દોડતાં કરવાની જ વાત થઈને ! પરંતુ અરધો કલાક જ તેમને ધ્યાનમાં બેસવાનું કહ્યું તો તેમને ભારે પડી જાય.

ઝેનમાં એક સુંદર ધ્યાનપદ્ધતિ છે, જેનું નામ છે, 'કેવળ બેસીને',

'કેવળ બેસીને' – આ તે કેવું નામ !

આજે ઝેન એક માત્ર ધર્મ છે જે ખરેખર જીવંત છે. દરેક યુગ અને સમયની બદલાતી જરૂરિયાતો પ્રમાણે એ પણ બદલાતો રહે છે.

'કેવળ બેસીને' નામના ધ્યાનમાં લોકોને ખરેખર એ નામ પ્રમાણે જ કરવાનું હોય છે – સ્થિર બેસો અને કાંઈ જ ન કરો.

આમ તો દરેક પ્રકારના ધ્યાનમાં સ્થિર બેસી અને કાંઈ ન કરવા વિશેની વાત જ કહેલી છે, પરંતુ ઝેન ટેકનિક તે જ વાત આપણને જાગ્રતપણે કરવાનું કહે છે.

મોટા ભાગના લોકોને એ જ વાત અતિશય કઠિન લાગે છે. જિંદગી આખી આપણે કેટલી ભયંકર ઝડપથી ચાલતાં હોઈએ છીએ. તેથી અટકવા માટે એથીયે વધારે ભયંકર પુરુષાર્થ કરવો પડે,

કારણ કે અટકવું કે થોભવું એટલે આપણા જીવનને એક નવી દૃષ્ટિથી જોવું. ભૂલી ગયેલા આત્માના ફરી સંપર્કમાં આવવું અને રહેવું.

આપણે શું કરી રહ્યા છીએ અને શા માટે કરી રહ્યા છીએ તેની ઝીણવટથી તપાસ કરવી. (કામ શરૂ કરવા માટેનાં મોટા ભાગનાં કારણો હવે નકામાં છે એવું આપણને જાણવા મળે તોપણ)

આ સિવાય બીજો કોઈ માર્ગ જ નથી !

યાદ રાખો, સર્વશ્રેષ્ઠ ટ્રાન્સઅૅટલાન્ટિક જહાજો પણ એકધારા ઊડી શકતાં નથી; તેમાં પણ ફરી બળતણ નાખવું પડે છે.

એકધારી દોડધામ એ માનસિક રોગને આમંત્રણ આપવાનો એક નિશ્ચિત માર્ગ છે. અટકવું એ જ ઈલાજની પ્રક્રિયા છે. અટકીએ તો જ તમને તમામ દોડધામનો અર્થ સમજાશે.

આ રમૂજી પ્રયોગ તમારા પરિવાર કે મિત્ર આગળ અજમાવો; એકબીજાને કહો, 'થોભો' !

આ એક સુંદર ટેકનિક છે.

તમે અધવચ્ચે હો અને કોઈ બૂમ પાડીને કહે, 'થોભો' ! ત્યારે તમે અચાનક વર્તમાનમાં પાછા ફેંકાઓ છો.

આમ, દોડધામમાં એક અચાનક વિરામ આવે છે.

તમે જાગૃતિમાં એક છલાંગ ભરો છો; તમે વર્તમાનમાં પુનઃ પ્રવેશ કરો છો !