જ્યોતિષશાસ્ત્ર અને તેની પેલે પાર🔗

જ્યોતિષશાસ્ત્રને વૈજ્ઞાનિક આધાર ખરો ?

જ્યોતિષવિજ્ઞાન એક પેચીદો વિષય છે. એ વિષયમાં માનનારા અને ન માનનારાઓની સંખ્યા લગભગ સમાન છે.

ન માનનારાઓને એ દર્શાવવું જરૂરી છે કે જ્યોતિષ એક સિદ્ધ વિજ્ઞાન છે. માનનારાઓને ખાતરી કરાવવાની જરૂર છે કે જ્યોતિષ એ કાંઈ અંતિમ કે સર્વોપરી વિજ્ઞાન નથી - જ્યોતિષશાસ્ત્રની અંગમવાણીની પેલે પાર એક માર્ગ છે.

અહીં હું આ બંને માન્યતા વિશે ચર્ચા કરીશ.

પ્રાચીન સમયથી બેબોલોનિયન, ગ્રીક, રોમન, અરબ અને ભારતીય - વિશ્વની આવી કેટલીય સંસ્કૃતિમાં જ્યોતિષવિદ્યાનું અતિશય મહત્ત્વ હતું.

અવકાશીય પદાર્થો જીવન અને પૃથ્વી પરની ઘટનાને અસર કરે છે – આ છે જ્યોતિષશાસ્ત્રનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત.

આ ખરેખર સત્ય છે.

પૃથ્વી કાંઈ અલગ ગ્રહ નથી. આપણને ખ્યાલ હોય કે ન હોય પણ આપણે સૌ અવકાશયાત્રીઓ છીએ ! બહાર અવકાશમાં ઘટતી ઘટનાઓની આપણા જીવન પર ચોક્કસ અસર પડે છે.

પણ કેવી રીતે ?

સૂર્ય, ચંદ્ર અને અન્ય ગ્રહોને પોતપોતાના ચુંબકીયક્ષેત્ર, ગુરુત્વાકર્ષણબળ અને કિરણોત્સર્ગ હોય છે. એ તમામની પૃથ્વી પરના જીવનલય પર અસર પડે છે.

આપણા રોજબરોજના જીવન પર સૂર્ય અને ચંદ્રની કેટલી અસર છે એ આપણે સૌ જાણીએ છીએ. જેમકે સૂર્યના સ્થાન અનુસાર દરરોજ આપણા શરીરના તાપમાનમાં, હૃદયના ધબકાર વગેરેમાં થતા ફેરફારનો આપણને અનુભવ થાય છે.

પૂર્ણમાસીના દિવસે ગાંડપણના કિસ્સાઓમાં વધારો થયાના પુરાવા વિશ્વભરમાં ઉપલબ્ધ છે. વાસ્તવમાં 'લ્યૂનેટિક' (ગાંડો) શબ્દ 'લ્યૂના' (ચંદ્ર) પરથી ઊતરી આવ્યો છે.

પ્રયોગોએ પુરવાર કર્યું છે કે આ કેવળ માન્યતા જ નથી; હકીકત છે. અમેરિકન ઈન્સ્ટિટયટ ઓફ મૅડિકલ ક્લાઈમેટોલોજી પાસે અસંખ્ય આંકડાકીય પુરાવા છે કે બેકામ ગાડી ચલાવવી, આગ ચાંપવી, ખૂન કરવાં જેવા પાગલ વર્તનના કિસ્સાઓ પૂર્ણચંદ્રના સંબંધ છે: તે મૃત્યુના સમયને પણ પ્રભાવિત કરે છે. આ હકીકત જર્મનીમાં પ્રયોગકારોએ પુરવાર કરી છે.

આપણે એ પણ જોયું છે કે સૂર્યની જ્વાળા કે સૂર્ય પર કોઈ પણ પ્રકારનો ખળભળાટ થાય એ દરમિયાન ગાંડાની હૉસ્પિટલમાં તેજીથી ભરતી થાય છે.

જો સૂર્ય અને ચંદ્ર આપણી શારીરિક, માનસિક અને ભાવનાત્મક સ્થિતિને આટલી પ્રબળ રીતે અસર કરી શકતા હોય તો પછી ગ્રહો પણ અસર કરી શકે એ વાતમાં શંકા શાને ?

રાસાયણિક બંધારણની પરિભાષામાં કહીએ તો મનુષ્ય અને ગ્રહો એક જ પદાર્થમાંથી બનેલા છે. તેથી અન્ય ગ્રહોને કારણે પૃથ્વીના ચુંબકીયક્ષેત્રમાં ફેરફારો થાય તે પ્રત્યે સ્વાભાવિક છે કે આપણી પણ પ્રતિક્રિયા હોવાની જ !

આ પ્રતિક્રિયા રોજરોજ થાય તે સમજવું સરળ છે, પરંતુ "ગ્રહોની આપણા પર દૂરગામી અસર પણ થઈ શકે છે." આ હકીકત પર જ્યોતિષની ભવિષ્યવાણીનો આધાર છે.

જ્યોતિષની ભવિષ્યવાણી પૂર્વમાં ખૂબ પ્રચલિત છે. ખાસ કરીને ભારતમાં લગભગ દરેક હિંદુ પાસે પોતાની કુંડળી હોય છે. બાળક જન્મે એટલે તરત તેની કુંડળી તૈયાર કરાવવામાં આવે છે. કુંડળીમાં તેના જીવનના સારા કે માઠા સમયની, ક્યો વ્યવસાય કરશે, લગ્ન ક્યારે થશે જેવી અનેક બાબતો અંગે ભવિષ્યવાણી ભાખેલી હોય છે.

અમુક લોકો ગ્રહોની આપણા પર અસર થાય છે એ વાત સાથે સહમત છે, પણ એ અસરોની પહેલેથી આગાહી કરી શકાય છે તે વાત તેઓ માનવા તૈયાર નથી. તેઓની દલીલ છે કે જન્મ સમયે આકાશમાં ગ્રહોની જે સ્થિતિ હોય તેના આધારે જાતકના વ્યવસાય કે લગ્ન વિશે કેવી રીતે જાણી શકાય ?

પણ પ્રયોગોએ આ હકીકત પુરવાર કરી છે !

સ્ટ્રાસબર્ગમાં મનોશારીરિક પ્રયોગશાળામાં પ્રયોગકાર માઈકલ ગોક્વેલીને ૧૦૬૪ વિખ્યાત ડૉક્ટરોનું પરીક્ષણ કર્યું. તેમાં તેને જોવા મળ્યું કે મોટાભાગના ડૉક્ટરોનો જન્મ મંગળ કે શનિના ઉદય સમયે થયો હતો. આ પરિણામ ધાર્યા કરતાં હજારગણા અપેક્ષા મુજબના હતા !

અન્ય એક પ્રયોગમાં અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક વર્નન ક્લાર્કે અલગ અલગ વ્યવસાયમાં કામ કરતાં અસંખ્ય લોકોની કુંડળીઓ ભેગી કરી.

આ કુંડળીઓ તેમણે વીસ જુદા જુદા જ્યોતિષીઓને આપી અને કુંડળીઓના આધારે તેમનો વ્યવસાય જણાવવાનું કહ્યું. વીસમાંથી સત્તર જ્યોતિષીઓએ તેમના વ્યવસાય અંગે સચોટ આગાહી કરી. તેમની આગાહી અટકળ કે અનુમાન કરતાં સોગણી વધારે ચોક્કસાઈવાળી હતી !

આ કસોટીનું દરેક વખતે વધારે કડકાઈથી ક્લાર્કે પૂનરાવર્તન કર્યું. તેમ છતાં એટલાં જ આશ્ચર્યકારક પરિણામ મળ્યાં !

પ્રાચીન સમયથી ભારતમાં જ્યોતિષનો ઉપયોગ ખાસ આ કામ માટે એટલે કે જાતક જીવનમાં ક્યા માર્ગને અનુસરશે તેનો નિર્ણય કરવા માટે થતો હતો.

બાળક ગુરુકુળ (શાળા) માં પ્રવેશે એટલે જયોતિષી તેની કુંડળી પરથી દર્શાવે કે તેનું વ્યક્તિત્વ કેવું છે, તેનું માનસિક વલણ કેવું છે, તેની સ્વાભાવિક રૂચિ શેમાં છે વગેરે.

તે પ્રમાણે તેને શાસ્ત્રનું અધ્યયન, યુદ્ધની કલા, વ્યાવસાયિક કલાકૌશલ કે તેની રૂચિને અનુરૂપ ક્ષેત્રમાં તાલીમ આપવામાં આવતી – આને લીધે ભારતમાં જ્યોતિષ બહુ પ્રચલિત બન્યું હતું

આ પ્રકારની આગાહી શક્ય કેવી રીતે છે ?

જેમ ચંદ્રની પ્રવૃત્તિ અમુક અંશે આપણા મનોભાવ નક્કી કરે છે તેમ ચંદ્ર અને ગ્રહોની અસર બાળકના જન્મ પહેલાં પણ તેના પર પડે છે. અમુક તરંગ લંબાઈના કિરણોત્સર્ગ મગજના અમુક વિસ્તારને ઉદ્દીપ્ત કરી શકે છે. તે પરથી બાળક ગણિતમાં આગળ વધશે કે કલામાં રૂચિ રાખશે વગેરે બાબતો નક્કી થાય છે. તેથી આપણને જો જાણ હોય કે બાળકના વિકાસ સમયે ક્યા ગ્રહો સક્રિય હતા તો તેના ભાવિનો નિર્ણય આપણે ચોકસાઈપૂર્વક કરી શકીએ. તમારી સમજણ માટે આ એક પાયાનો ખુલાસો અહીં કર્યો છે.

તદ્દપરાંત બીજી એક વાત એ કે બધા જ પદાર્થો એક જ મૂળભૂત દ્રવ્યોના બનેલા છે. આ મૂળભૂત દ્રવ્યો ગ્રહ, વૃક્ષ કે મનુષ્યમાં સમાન રીતે વર્તે છે. જેમ ક્વોન્ટમ મિકેનીક્સે પુરવાર કર્યું છે કે પદાર્થને પણ એક પ્રકારની તરંગગતિ હોય છે. તેથી દરેક ગ્રહને એક વિશિષ્ટ તરંગગતિ હોય છે. જુદી જુદી તરંગ લંબાઈના બે તરંગો (જુદા જુદા ગ્રહોના) એકબીજાને મળે અને એકબીજા પર ગોઠવાય ત્યારે કેટલાક 'ઉચ્ચબિંદુઓ' જોવા મળશે. (આ ઉચ્ચબિંદુઓ દરમિયાન તરંગો સંવાદિતામાં હોય છે અને તેમના ગુણોમાં વધારો થતો હોય છે.) અને કેટલાક 'નિમ્નબિંદુઓ' પણ જોવા મળશે (નિમ્નબિંદ્રુઓ દરમિયાન તરંગો એકબીજાની અસરનો છેદ ઉડાડી દે છે). આ રીતે વિવિધ ગ્રહોની સંયુક્ત અસરની ગણતરી કરવામાં આવે છે.

કારણ કે તરંગોનો પૂનરાવર્તન ક્રમ નિયમિત હોય છે. સંવાદિતા અને વિચ્છેદનો અવધિકાળ પણ નિયમિત અંતરે થાય છે. આ હકીકતના આધારે જ્યોતિષીઓ તમારા જીવનમાં ઉતારચડાવની આગાહી કરી શકે છે.

જ્યોતિષના પાયામાં જાદુ નથી; ગણિત છે.

જ્યોતિષ એક સમીકરણ છે. તેમાં સૂર્ય, ચંદ્ર અને ગ્રહોની સ્થિતિને ચલિતભાવ (Variables) તરીકે જોઈ શકાય, તેમની આ સ્થિતિ અને અસરના આધારે સૂક્ષ્મ ગણતરી કરીને નિષ્ણાત જ્યોતિષીઓ ચકાસણી કરી શકાય એવાં પરિણામો ચોક્કસપણે મેળવી શકે છે.

અન્ય માહિતીની જેમ જ્યોતિષની વિગતોનું પણ આંકડાકીય દૃષ્ટિએ પૃથક્કરણ અને ક્વોન્ટિફીકેશન થઈ શકે.

પરંતુ મુખ્ય સમસ્યા એ છે કે અસંખ્ય ચલિતભાવમાંથી મળતી વિગતોને જોડવી પડે, તેનું મહત્વ જાણવું જોઈએ અને ખૂબ મહેનત કરીને અનેક પ્રકારના અવળા ક્રમમાં ગણતરી કરીએ તો જ પરિણામ મળે. ગ્રહોની વ્યક્તિગત અને સંયુક્ત અસરને પણ ધ્યાનમાં લેવી પડે. તદપરાંત ગ્રહોનો કેવળ આપણા પર જ નહિ પરંતુ એકબીજા પર પણ પ્રભાવ રહ્યો છે.

આ એક અતિ કઠીન કામ છે. તેથી આજકાલ મોટાભાગના જયોતિષીઓ થોડાઘણા મૂળભૂત ચલિતભાવનો જ ઉપયોગ કરે છે. તેને કારણે અનિશ્ચિત પરિણામો મળે છે. વળી આ પરિણામો વિશે વિવિધ અર્થઘટનો થઈ શકે છે, જે સમગ્ર જયોતિષવિજ્ઞાનની વિશ્વસનીયતાને ઘટાડે છે. આ તમામ કારણોને લીધે જ્યોતિષશાસ્ત્રની એક પ્રતિષ્ઠિત વિજ્ઞાન તરીકે ગણના થતી નથી.

હું અહીં જ્યોતિષને સાચું કે ગલત પુરવાર કરવા માગતો નથી.

હું કેવળ તેના રહસ્ય પરથી પડદો ઉઠાવવા માગું છું.

તમારા પર થતી ગ્રહોની અસરનો જ્યોતિષ તમને સાચો ખ્યાલ આપી શકે, એ તમને જીવનમાં આવનાર સમસ્યાનો નિર્દેશ કરી શકે, પણ તેનો ઉકેલ કે ઉપાય દર્શાવી શકે નહિ.

ધ્યાન તમને સમસ્યાનો ઉકેલ દર્શાવી શકે.

ધ્યાન એ સૂર્ય, ગ્રહો અને તમને સૌને માર્ગદર્શન આપનાર વૈશ્વિક શક્તિ સાથે જોડનાર એક માર્ગ છે.

વૈશ્વિક શક્તિ સાથે સંવાદિતાથી કામ કરશો તો આ અસરોથી તમને સ્વાભાવિકપણે વધારે સારું રક્ષણ મળશે. જેમ વરસાદમાં બહાર નીકળે તેને શરદી થવાની શક્યતા તો છે જ પણ રૅઈનકોટ પહેરે તો તેને સંરક્ષણ અવશ્ય મળે.

પૂર્ણમાસીના દિવસે શું દરેક વ્યક્તિ પાગલ થાય છે ?

નહિ જ વળી ! જેનું મન અસંતુલિત હોય તેને જ પૂર્ણમાસીનો ચંદ્ર અવળી અસર કરે છે. તમારી મનઃસ્થિતિ સ્થિર હોય તો આવા કોઈ ઘટકો તમને અસર કરતા નથી. ધ્યાન કેવળ આધ્યાત્મિક રીતે જ નહિ, પણ શારીરિક, માનસિક અને ભાવનાત્મક રીતે તમને મજબૂત બનાવે છે.

ધ્યાનથી તમે જયોતિષવિદ્યાની પેલે પાર જઈ શકો.

તમારી ફરજ બજાવતા રહો !

કર્તવ્ય વિરુદ્ધ જવાબદારી

એક પ્રાચીન ભારતીય કથા છે :

એક વાર એક રાજા શિકાર માટે વનમાં જવા નીકળ્યા. અચાનક તેમના કાન વાંસળીના મધુર સ્વરો પડયા અને રાજા મંત્રમૃગ્ધ થઈ ગયા.

આ સંગીતના સૂર ક્યાંથી આવે છે તે જાણવા રાજા ચાલી નીકળ્યા. એવામાં તેમણે જોયું કે એક માણસ કૃટિરની બહાર બેસીને નદી અને પવનને સંભળાવવા માટે વાંસળી વગાડતો હતો.

રાજાએ તે માણસને પ્રશ્ન કર્યો, તું વાંસળી અદ્દભૂત વગાડે છે. તને વાંસળી વગાડતાં કોણે શું શીખવ્યું ?

ઓહ, કોઈએ નહિ ! તે માણસે સ્મિત વેરતાં કહ્યું. અહીં બેસું અને પ્રકૃતિનાં અનુપમ દશ્યો નિહાળું એટલે ગીત આપોઆપ સરી પડે છે. નિજાનંદને વ્યક્ત કરવાની મારી આ અનોખી રીત છે.

રાજા પ્રભાવિત થઈ ગયા. તેમના રાજમહેલમાં કોઈ સંગીતકાર આટલું સુંદર વગાડી શકતો નહોતો. રાજાએ નક્કી કર્યું કે આ માણસને મારી સાથે રાજમહેલમાં લઈ જવો એ એક સારો વિચાર કહેવાય.

એ માણસના વિરોધ છતાં રાજા તેને મહેલમાં લઈ આવ્યા. આહૂલાદક સંગીતથી રાજાનું મનોરંજન કરવું એ તેનું અહીં એક માત્ર કર્તવ્ય હતું. રાજવી ઉદ્યાનને બદલે રાજમહેલના એક ઉત્તમ ખંડમાં તેના રહેવાની વ્યવસ્થા કરી.

બીજે દિવસે વહેલી સવારે રાજા ઊઠયા અને પેલા માણસને ઉદ્યાનમાં બોલાવ્યો. ચાલ, એક ગીત સંભળાવ ! રાજાએ આદેશ આપ્યો.

રાજાની આજ્ઞાને માથે ચડાવી તેણે વાંસળીના સૂર છેડવાનો ખૂબ પ્રયત્ન કર્યો પણ તેમાંથી સંગીત વહ્યું જ નહિ !

રાજા સ્તૂબ્ધ થઈ ગયા.

શું વાત છે ? શું આ રાજવી ઉદ્યાનમાં સૌંદર્યની કમી છે ? શું અહીં તને સંગીતની પ્રેરણા મળતી નથી ? રાજાએ પૂછ્યું.

ના. જહાંપનાહ ! ઉદ્યાન સુંદર છે પણ મારા સંગીત અને ઉદ્યાનની સુંદરતા એ બે વચ્ચે તાલમેલ જામતો નથી, એ માણસે દ્રુખી થઈને કહ્યું.

શા માટે ? રાજાએ પૂછ્યું.

કારણ કે ગઈ કાલે સંગીત નિજાનંદ માટે હતું આજે તે મારૂં કર્તવ્ય બની ગયું છે !

******

કરજ ખરેખર એક આપત્તિજનક શબ્દ છે!

આનંદને દઃખમાં પલટી નાખવાની આટલી ભયંકર ક્ષમતા બીજા કોઈ શબ્દ પાસે નથી.

ફરજ આજના આપણા યુગનો પ્રાયઃ સૌથી નિંદનીય શબ્દ હશે.

સભ્યતાના ઇતિહાસમાં જોઈએ તો દરેકને પોતાની ફરજ બજાવવાના મહત્વ અંગે એટલં બધું કહેવાયું છે અને લખાયું છે કે હવે એ પૂછવાનો સમય આવ્યો છે : ખરેખર આપણી ફરજ શું છે ?

ફરજ એટલે ખોટા કારણ માટે સાચું કામ કરવું.

મલ્યની ભાવના આપણા પર બહારથી લાદવામાં આવે ત્યારે કરજની શરૂઆત થાય છે. જ્યારે તમે સાચી વસ્તુ આનંદ અને સંતોષના ભાવ વિના કરો છો એમ તમને લાગે તો તેનો સામાન્ય અર્થ એ થાય કે તમે કેવળ ફરજ અદા કરો છો. 'દરેકે પોતાની ફરજ બજાવવી જોઈએ' એ વિચારની વિરૂદ્ધ દરેક વ્યક્તિ છૂપી રીતે બંડ કરે છે એ નિરપવાદ વાત છે.

પણ ફરજ બેધારી તલવાર છે !

કેવળ ફરજને ખાતર ફરજ અદા કરશો તો અંતે તમને અણગમાની અને નિરાશાની લાગણીનો અનુભવ થશે, પણ જો ફરજ નહિ બજાવો તો તમને અપરાધભાવ થશે ! બંને રીતે ફરજ તમને આનંદની કોઈ તક આપતી નથી.

ફરજની જાળમાં આપણે ફસાઈ ગયા છીએ એવું ક્યારે લાગે ? દ:ખદ સત્ય એ છે કે આપણામાંના ઘણાખરા લોકોમાં જીવન પોતાની શરત પ્રમાણે જીવવાની હિંમત જ હોતી નથી. તેથી આપણે સામાજિક, નૈતિક, કાનુની – આવી કેટલીય સંસ્થાઓનો આશ્રય શોધીએ છીએ. પણ એક વાત આપણે ભલી જઈએ છીએ કે જીવનમાં કોઈ જ વસ્તુ મફત મળતી નથી ! બદલામાં આ સંસ્થાઓ આપણા પર ફરજો લાદે છે. આખરે આપણા નિયંત્રણો હંમેશાં બીજાના જ હાથમાં હોય છે ! પણ આપણે એટલી ગાઢ સુષુપ્તિમાં જીવીએ છીએ કે આપણે ફરજની જાળમાં ફસાઈ ગયા છીએ તેની ખબર પણ પડતી નથી.

એક માણસ સંન્યાસ લેવા માટે બુદ્ધ પાસે આવ્યો. બુદ્ધના શિષ્ય બનવાની તેની ઇચ્છા હતી.

બુદ્ધે સ્મિત સાથે તેને કહ્યું, ભલે, હું તારો સ્વીકાર કરીશ પણ એક શરતે. પહેલાં તું તારા મિત્રો અને તારા પરિવારની હત્યા કર અને પછી મારી પાસે આવ.

એ માણસ ડઘાઈ ગયો. બુદ્ધ કહેવા શું માગતા હતા ?

શું બુદ્ધ પેલા માણસને તેના પરિવાર અને મિત્રોની શારીરિક હત્યા કરવાનું કહેવા માગતા હતા ?

ના ! તેમનું કહેવાનું તાત્પર્ય એ હતું કે જા. તારી અંદર સમાજના અવાજો રહેલા છે, જે તને સતત સૂચનાઓ આપે છે અને ખલેલ પહોંચાડે છે તેની હત્યા કર. હકીકતમાં નહિ પણ માનસિક રીતે તેમની હત્યા કર. તારા જીવન પર તેની અસર છે તેને તું દૂર કર.

તમારા જીવનને નજીકથી જુઓ.

કેટકેટલા માણસો તમારા મસ્તિષ્કની અંદર બેસીને તમારે શું કરવું, કેમ જીવવું તે વિશે સૂચનાઓ આપતા રહે છે ? કેટલાય માણસો તમને કહે છે કે તમારે માટે શું સાચું છે અને શું ખોટું છે ? તમારા જીવનનું નિયમન ક્યા લોકો કરે છે ? તમારા માતાપિતા. તમારા સંતાનો. તમારા જીવનસાથી. તમારા મિત્રો. અપરિચિતો. સમાજ. કાયદો. નીતિવિષયક તમે જેટલાં પુસ્તકો વાંચ્યાં છે તેનાં તમામ લેખકો, જેટલી કથાઓ સાંભળી છે તેના તમામ કથાકારો !

જગતમાં કેટલાય લોકો એવું કહેનારા છે કે તમારે શેનો ત્યાગ કરવો અને કોને માટે ત્યાગ કરવો : તમારા કુટુંબ માટે, સંતાનો માટે, સમાજ માટે, તમારી માતૃભૂમિ માટે, ફિલસૂફી માટે, ઇશ્વર માટે.. ... ... !

હત્યા કરવી એ મારી ફરજ છે એવું દરેક દેશભક્ત વિચારે છે. પૃથ્વી પરના તમામ યહૂદીઓને મારી નાખવા તેને હિટલર પોતાની પવિત્ર ફરજ ગણતો હતો.

કાંઈ નહિ તો છેવટે યુદ્ધમાં તો લોકો ફરજને ખાતર દુશ્મનોની હત્યા કરતા હોય છે. તમે તમારી જાતને મારો છો !

આ એક પ્રશ્ન તમે તમારી જાતને સભાનપણે પૂછો : હું મારી ફરજ અદા કરું છું તેની પાછળ ખરાં કારણો કયાં છે ?

કોઈને રાજી કરવાની ઇચ્છા ?

અમાન્યતાનો / અસ્વીકારનો ડર ?

અપરાધની ભાવના ?

નૈતિક રીતે ચડિયાતા હોવાનું અહમ્ ?

છેલ્લાં પાંચ વરસથી તમે જે કરજો બજાવી રહ્યા છો તેની એક યાદી તૈયાર કરો. હમણાં જે કરજો બજાવી રહ્યા છો તેની નીચે નિશાની કરો.

તમારી જાતને પૂછો, શું એ યોગ્ય હતી ? શું ફરજ બજાવવાથી તમને વધારે સંતોષ અને આનંદની લાગણી થઈ હતી ? કે પછી તમારા મનમાં અસ્પષ્ટ અણગમાનો ભાવ જાગ્યો હતો ?

હવે આ કરો. આ મહત્વનું છે.

દરેક વખતે કોઈને માટે કંઈક કરવાથી તમને અતિશય આનંદ થયો હોય તેની એક નોંધ તૈયાર કરો.

એ ક્યા પ્રસંગ હતા ? એ ક્યા લોકો હતા ?

જ્યારે તમે અતિશય નિષ્કામભાવે કોઈ કર્મ કર્યું હોય – જ્યારે તમે સ્વેચ્છાએ તમારા ધ્યાનને તમારા તરફથી બીજા તરફ વાળ્યું હોય એ કયો સમય હતો ? એ કદાચ તમારી પ્રેયસી, તમારા સંતાન કે તમારા શ્રેષ્ઠ મિત્ર પણ હોઈ શકે.

જે કર્મ પ્રેમથી કરવામાં આવે તેમાં ક્યારેય રોષ કે અણગમાની લાગણી હોતી નથી. આ એક નિર્વિવાદ હકીકત છે. તેમાં ફરજનો બોજ પણ હોતો નથી. પ્રેમ એ કર્તવ્યની કેદમાંથી મુક્ત કરવાની ચાવી છે !

આ કોઈ નૈતિક વિધાન નથી.

તમે માનો કે ન માનો, તમે સ્વીકારો કે ન સ્વીકારો પણ આપણે સૌ એકબીજા સાથે ગાઢપણે સંકળાયેલા છીએ.

જેમ પૃથ્વીના પર્યાવરણ તંત્રમાં દરેક જીવંત વસ્તુ (ઑર્ગેનિઝમ) ભૌતિક સ્તરે એકબીજાથી જોડાયેલી છે તેમ આપણી જાણકારી વિના આપણે એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલા છીએ.

આ છે આપણા જીવનની વાસ્તવિકતા.

આ હકીકતને ઓળખવી એ પરિપક્વતાની નિશાની છે.

અન્ય માટે પ્રેમ અનુભવીએ ત્યારે આ છલાંગ સહેજે જ જાગૃતિ તરફ હોય છે. !

લોકો મારી આગળ ફરજ વિશે વાત કરે છે ત્યારે હું તેમને કહું છું,

તમે જે કરી રહ્યા છો તે તો બરાબર છે.

પણ તેની પાછળનું કારણ ખોટું છે !

સભાનતા વિના જીવો પણ આંત સ્કૂરણા વિના નહિ.

તમારા ડર પર વિશ્વાસ ન મૂકો. તમારી બુદ્ધિનો વિશ્વાસ કરો.

ભય કે અપરાધ વિના પણ તમે યોગ્ય માર્ગે આપોઆપ ટકી રહેશો. તમે મને કદાચ પૂછશો, હું જેને પ્રેમ કરું છું તેમના પ્રત્યે જ મારી મોટા ભાગની ફરજો હોય છે તેમ છતાં હું આટલી બધી માનસિક તાણ કેમ અનુભવું છું ? કારણ કે રોજિંદા જીવનની ખેંચતાણમાં તમે' પ્રેમનું લક્ષ્ય ક્યાંક ખોઈ બેઠા છો ! જવાબદારીની સ્વાભાવિક ભાવના અને કર્તવ્યની બળજબરીપૂર્વકની ભાવના એ બંનેની અદલાબદલી થઈ ગઈ છે.

જવાબદારી અને કર્તવ્ય વચ્ચે બહુ મોટો તફાવત છે.

જવાબદારીનો શાબ્દિક અર્થ છે પ્રતિભાવ આપવાની ક્ષમતા. જવાબદારી એટલે અન્યની જરૂરિયાત પ્રત્યે તત્કાળ પ્રતિભાવ આપવાની ક્ષમતા.

અપરિચિત વ્યક્તિને બચાવવા સળગતા ઘરમાં દોડી જવાની પ્રેરણાને જવાબદારી કહે છે. કર્તવ્યની ભાવનાથી આ કામ સંપન્ન થયું ન હોત !

જવાબદારી પ્રેમમાંથી સહજ સ્ફૂરે છે. તમે બીજા કરતાં અલગ નથી એ જાણો એટલે તમારામાં જવાબદારી જન્મે છે.

એ ઊંડી સમજણમાંથી જન્મે છે :

તમે છો, માટે હું છું.

એક વાર જવાબદારીની ભાવના જન્મશે એટલે ફરજ શબ્દ આપોઆપ અદશ્ય થઈ જશે.

Part 2: Open the Door... Let the Breeze in!