દરેક વ્યક્તિ જાણે છે ... !
તમારી બુદ્ધિનો વિશ્વાસ કરો
થોડાં દિવસ પહેલાં મેં એક લોકપ્રિય ગિયર બ્રાન્ડ રમતની જાહેરખબર જોઈ. એ ચિત્રમાં દર્શાવ્યું હતું કે એક માણસ એ રમતની હરીફાઈમાં ભાગ લેવા માટે સખત મહેનત કરીને પોતાની જાતને તૈયાર કરી રહ્યો હતો. મથાળે લખ્યું હતું : શરીર તમને થોભો એમ કહે તો તમે શરીરને ચુપ થા એમ કહો. તમે કેટલી વાર તમારા શરીરને ચૂપ થવાનું કહો છો ? મારું અનુમાન છે કે મોટે ભાગે ! સવારમાં જાગ્યા તે ક્ષણથી જ તમારા શરીર સાથે આ ગજગ્રાહ શરૂ થઈ જાય છે. તમને ખ્યાલ છે કે મનુષ્ય જ એક એવું પ્રાણી છે જેને સવારે ઊઠવા માટે ઍલાર્મ ક્લોકની જરૂર પડે છે, કારણ કે પ્રકૃતિના લયથી તેનો તાર તદ્દન તૂટી ગયો છે. ઊઠો એટલે હજી વધારે સૂવા માટે શરીર બૃમો પાડે છે. આગલી રાતનો થાક હજી ઉતર્યો નથી, પણ આજે સોમવારની સવાર છે. તેથી શરીરને ચૂપ થવાનું કહો છો. ઓફિસમાં કમ્પ્યુટર સાથે કલાકો ગાળ્યા પછી આંખો સૂકાઈ ગઈ છે, પણ પ્રકલ્પનો અહેવાલ પૂરો કરવાનું કામ હજી બાકી છે. તેથી શરીરને શું કહેશો ? બસ, ચૂપ ! પાર્ટીમાં વધારે પડતું ખાઓ કે પીઓ, મોડી રાત સુધી ટીવી જોયા કરો, શરીરમાં
ઠીક ન હોય તો પણ કામ ઢસડયા કરો – આમ સતત શરીરની ચેતવણીઓની તમે ઉપેક્ષા કરી રહ્યા છો.
આજકાલ આપણે શરીરને ચૂપ થઇ જવાનું કહેવામાં અભિમાન લઈએ છીએ. દૂષિત હવાથી આપણા ફેફસાં પર, મસાલેદાર અને સ્વાસ્થ્યને નૂકસાન કરે એવા આહારથી પેટ પર અને મદ્યપાનથી આપણા જઠર પર બોજો નાખતાં જ જઈએ છીએ. ધીરેધીરે આપણું શરીર અમુક અંશે સંવેદનશન્ય થઈ જાય છે અને અંતે તે આ બોજને સહી લેવાનું શીખી જાય છે. તેને કારણે આપણી સહિષ્ણતાનો આંક દરરોજ ઊંચો થતો
દરેક વ્યક્તિ જાણે છે.
જાય છે. નશા માટે વધારે પ્રમાણમાં દારૂની અને દુઃખની લાગણીને દૂર કરવા માટે વધારે માત્રામાં પૅઈન કિલરની જરૂર પડે છે.
શરીર અને મન એ બંનેનો એકબીજા પર કેટલો ઊંડો પ્રભાવ છે એ હકીકત જો જાણતા હોત તો આપણે જરૂર આપણા શરીરની સારી કાળજી લેત ! આપણા શરીર પાસે અદ્દભુત બુદ્ધિ છે, જેને પ્રાપ્ત કરતાં ઉત્ક્રાન્તિના ૬૦૦ અબજ વર્ષો લાગ્યાં છે.
સામાન્ય રીતે જેને આપણે જાગૃત કે સજાગ પ્રક્રિયા કહીએ છીએ તેનું નિયંત્રણ કેન્દ્રવર્તી જ્ઞાનતંત્ર (ચેતાતંત્ર) એટલે કે મગજ અને કરોડરજ્જુ કરે છે. સજાગ પ્રક્રિયામાં સ્વૈચ્છિક ક્રિયાઓ, ચિંતન વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
પણ આ સજાગ પ્રક્રિયાઓ તો શરીરમાં ચાલી રહેલી અસંખ્ય ક્રિયાઓમાંનો બહુ થોડો હિસ્સો છે. મોટા ભાગની પ્રક્રિયાઓ અચેતન હોય છે, જેનું નિયમન મોટે ભાગે સ્વયંસંચાલિત જ્ઞાનતંત્ર દ્વારા થાય છે. જેમકે, શ્વાસ લેવો, ખોરાકનું પાચન થવું, ચાલતી વખતે શરીરનું સંતુલન જાળવવું - આ તમામ અચેતન પ્રક્રિયાઓ આપણા
નિયંત્રણ કે આપણી જાણ વગર સુંદર રીતે ચાલ્યા કરે છે. કલ્પના કરી જુઓ કે આપણા શરીરને દોડાવવા માટે આપણે ચિંતા કરવી પડતી હોત તો બીજું કોઈ કામ આપણે ક્યારેય કરી શકત નહિ, પણ આ બધું થાય છે કેવી રીતે ?
આ છે શારીરિક બુદ્ધિનો ચમત્કાર.
તમારા શરીરનું જરા નિરીક્ષણ કરો !
શરીરના દરેક કોષ પાસે પોતાની આગવી કામગીરી બજાવવા માટે બુદ્ધિની દેન છે. શરીરને ચૅપ લાગે અને તેના જોખમની જાણકારી થાય તે પહેલાં જ લોહીના સફેદ કણો આપોઆપ કાર્યાન્વિત થઈ જાય છે.
પરંતુ દુઃખદ સત્ય એ છે કે આપણા શરીરનાં ડહાપણ કે બુદ્ધિમાં આપણને વિશ્વાસ રહ્યો નથી !
થોડી શરદી થાય કે જરા માથું દુખે એવું લાગે કે એટલે તરત જ આપણે ગોળી ગળીએ દળીએ,
પણ શા માટે ? શું તમે દરરોજ જોતાં નથી કે એક વિશાળ ઔદ્યોગિક પ્લાન્ટની જેમ તમારું શરીર કામથી ધમધમે છે ? શરીર સ્વયં એક પર્યાવરણતંત્ર છે. તમારું શરીર ખોરાક પચાવી શકે, લોહી પહોંચાડી શકે અને ચૅપની સામે નિયમિતરીતે લડત
આપી શકે તો શું માથાના દુખાવાને તે ન મટાડી શકે ? ડીએનએનું વિશ્વ જટિલ છે અને આશ્ચર્યકારક પણ છે. એ વિશ્વમાં ડોકિયં કરશો તો જણાશે કે તમારી ભાવનાઓ, તમારી સ્મૃતિઓ અને તમારા અભિપ્રાયોનું નિયંત્રણ દૃઢપણે તમારા શરીર દ્વારા જ થાય છે ! ડીએનએ આપણા જૅનેટિક કૉડના વાહકો છે. શરીરનાં વિશિષ્ટ લક્ષણોની જ નહિ પણ માનસિક સ્થિતિની બ્લૂપ્રિન્ટ પણ તેની પાસે છે. જેનેટિસિસ્ટ કહે છે, પ્રત્યેક વ્યક્તિનું વિશ્વ માટેનું દર્શન વિશિષ્ટ હોય છે અને તે ડીએનએ નિર્માણ કરે છે.
કેવળ શરીરનો જ મન પર પ્રભાવ છે એવું નથી, મનનો પણ શરીર પર અદ્દભુત પ્રભાવ છે.
રોગમાંથી સાજા થઈ ગયા પછી કે ડ્રગના વ્યસનમાંથી પુનર્વસન થયા પછી પણ વ્યક્તિના શરીરમાં તે રોગની કેટલીક સ્મૃતિનું વહન થતું હોય છે. બસ તે જ પ્રમાણે જો તમે સતત ચિંતા કરતા રહો તો ચિંતાને કારણે ઊભી થતી નકારાત્મકતા તમારા શરીરમાં વધારે દૃઢ થતી જાય છે. આને જ આપણે હતાશા કહીએ છીએ. હતાશ વ્યક્તિ પોતે શા માટે હતાશ છે તે કહી શકતી નથી. સમસ્યા ઉકેલાઈ ગયા પછી પણ સમસ્યા સાથે જોડાયેલી માનસિક તાણ લાંબો સમય સુધી સ્મૃતિમાં રહે છે. અને શારીરિક તેમજ માનસિક શક્તિમાં અવરોધરૂપ બની રહે છે.
કેવળ હતાશા જ નહિ પણ લગભગ દરેક રોગ શરીર અને મન બંનેથી સમાન રીતે પ્રભાવિત હોય છે.
હકીકતમાં ૮૫ % થી વધારે રોગોનું સ્વરૂપ મનોશારીરિક પ્રકારનું હોય છે. આપણા વિચારની અસર કેવળ માથાના દુખાવા કે હૃદયરોગ પર જ નહિ પરંતુ પેપ્ટિક અલ્સર, ત્વચા અને શ્વસનતંત્રની ઍલર્જી તેમજ કૅન્સર પર પણ થાય છે.
મન પાસે શારીરિક તકલીકોનાં કારણ અને સારવાર બંને માટે અકલ્પ્ય શક્તિ રહેલી છે.
અમુક છોડની ઍલર્જી ધરાવતાં લોકો પર જાપાનમાં એક પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો. પ્રયોગમાં ભાગ લેનાર તમામની આંખે પટ્ટી બાંધી દીધી. ત્યારપછી જુદાજુદા છોડવાઓનાં પાંદડાંઓ તેમની ચામડી પર મુકવામાં આવ્યાં. દરેક પાંદડું મુક્તી વખતે સંશોધકો તેમને જણાવતા ગયા કે એ ક્યા છોડનું પાંદડં છે.
નવાઈની વાત એ કે વાસ્તવમાં છોડના સ્પર્શથી નહિ પણ છોડના નામના ઉલ્લેખ માત્રથી તેમને ઍલર્જી થતી હતી એ સંશોધકોએ નોંધ્યું. ત્યારપછી ઍલર્જી કરે એવું પાંદડું તેમની ચામડી પર મૂકીને તેમને એમ કહેવામાં આવ્યું કે આ પાંદડાં નિર્દોષ છે. ત્યારે દરદીને એલર્જી ન થઈ. બીજી બાજુ નિર્દોષ પાંદડું તેમની ચામડી પર મૂકીને તેમને કહેવામાં આવ્યું કે આ પાંદડું ઍલર્જી કરે એવું છે. આ સાંભળીને તરત જ દરદીની ચામડી પર લાલ ચકામાં ઊઠી નીકળ્યાં.
આથીયે વધારે આશ્ચર્યકારક પ્રયોગ મનોવૈજ્ઞાનિક ડેનિયલ ગોલમૅને બહમુખી વ્યક્તિત્વ ધરાવતાં એક છોકરા પર કર્યો. આ પ્રયોગ દરમિયાન તેમને જાણવા મળ્યું કે જે સમયે જે વ્યક્તિત્વનું તેનામાં પ્રભુત્વ હોય તેના આધારે તે છોકરાની ઍલર્જીને ખોલબંધ કરી શકાતી હતી !
અમુક વ્યક્તિત્વને અનુરૂપ શરીરને ઍલર્જીક થવાનો કે ન થવાનોં આદેશ આ મન જ આપે છે.
આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાન વિવિધ પરિસ્થિતિમાં મગજમાં થતાં રાસાયણિક પરિવર્તનોને શોધવા માટે પેટ સ્કેન નામની ટેકનિકનો ઉપયોગ કરે છે. આ ટેકનિકની મદદથી સંશોધકોએ શોધ્યું છે કે જ્યારે તમે એક અલગ સ્મૃતિને યાદ કરો કે તીવ્ર લાગણી અનુભવો ત્યારે તમારા મગજમાં એક અલગ પ્રકારની રાસાયણિક પૅટર્ન શરૂ થઈ જાય છે.
એટલું જ નહિ પણ એ વિશેના સમાચાર તરત જ તમારા સમગ્ર શરીરમાં પ્રસરી
જાય છે. આનંદ. ક્રોધ કે દુઃખની લાગણી તમે અનુભવો કે તરત જ તેનો સંકેત તમારા શરીરના દરેક કોષને પહોંચી જાય છે.
તેથી તમારું શરીર તે ક્ષણે તમે જે વિચારી રહ્યા છો તેનું જ ખરેખર પરિવર્તિત પ્રતિબિંબ છે !
મનોશારીરિક રોગો આપણને એ દર્શાવે છે કે અચેતન મન આપણી ચેતન ક્રિયાઓનું કેવી રીતે નિયંત્રણ કરે છે. જ્યારે ધ્યાન આપણને એ શીખવે છે કે અચેતન પ્રવૃત્તિઓનું નિયંત્રણ કરવામાં ચેતન મનનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરી શકાય. આ માટે યોગ અને ઝેનમાં કેટલીક ટેકનિક છે. એ ટેકનિક દ્વારા નાડીના ધબકારનો પ્રવેગ. પાચન, ચયાપચય, શરીરનું તાપમાન તેમજ દુ:ખની સંવેદનાને તમે સભાનપણે નિયંત્રણમાં લાવી શકો !
વાસ્તવમાં આ તમામ વસ્તુઓમાં નવાઈ પામવા જેવું કશું જ નથી. તેમ છતાં આપણને તેમાં ચમત્કાર જેવું લાગે છે. કારણ કે શરીર અને મન વચ્ચે ગાઢ સંબંધ છે એ હકીકતથી આપણે અજ્ઞાત છીએ.
શરીર અને મન એક જ આત્માની અભિવ્યક્તિ છે. એ બંને સ્વતંત્રપણે કામ કરતાં નથી અને કરી શકતા નથી. બંનેનો એકસરખો આદર ન કરીએ તો આપણં વ્યક્તિત્વ ક્યારેય પૂર્ણ અને અખંડ બની ન શકે.
આજની આધુનિક સંસ્કૃતિમાં આપણે આપણા શરીરના ભોગે મનનો વિકાસ કરી રહ્યા છીએ. નૃવંશશાસ્ત્રીનું એમ કહેવું છે કે આજથી થોડા શતકો પછી આપણે વિરાટ મગજ અને અવિકસિત શરીર ધરાવતાં પ્રાણીમાં ફેરવાઈ જઈશું, કારણ કે શરીરના એક જ ભાગનો એટલે કે મગજનો જ આપણે સૌથી વધારે ઉપયોગ કરી રહ્યા છીએ !
શરીરની નિંદા કરવી એ કાંઈ આધુનિક સમસ્યા નથી. પ્રાચીન સમયથી શરીરને અતિ સ્થૂળ પદાર્થ કહીને તેની આપણે નિંદા કરતાં આવ્યા છીએ. આપણે હંમેશાં શરીરને દોષ દઈએ છીએ કે તે આપણને ખલેલ પહોંચાડે છે, માયામાં લપેટે છે, જગતનાં પ્રલોભનો તરફ ખેંચી જાય છે.
પ્રાચીન સમયથી યોગીમુનિઓ કહેતા આવ્યા છે કે અધ્યાત્મપ્રાપ્તિ માટે શરીરની ઉપેક્ષા જરૂરી છે. તેથી તેઓ શરીરને ત્રાસ આપતા, શરીરને કષ્ટ દેતા અને સતત
એક વાતનું રટણ કર્યા કરતા કે, હું દેહ નથી, હું દેહ નથી,
જોકે આ એક માર્ગ છે પણ એ જૂજ લોકોને કામ લાગે તેવો માર્ગ છે.
મારું કહેવું એમ છે કે શરીરમાંથી પસાર થઈને અધ્યાત્મમાર્ગે જઈ શકાય છે. શરીર એ નાવ છે, સંસારરૂપી નદી પાર કરવા તે કામ લાગે છે. તેથી તમારી નાવમાં છિદ્ર હશે કે નાવ ખોડખાંપણવાળી હશે તો તમે નદી કેવી રીતે પાર કરી શકશો ? તેથી કહું છું કે શરીરનો અનાદર કરશો તો શરીરની પેલે પાર કેમ જઈ શકશો ? માટે શરીર સાથે ગાઢ પ્રેમ કેળવો.
શ્રીરામકૃષ્ણ પરમહંસે એક સુંદર વાત કહી છે :
માયાની નદીને પાર કરવાના બે માર્ગ છે.
એક રીત છે, બધી તાકાત ભેગી કરો અને પછી સામે પાર જવા માટે મોટી છલાંગ ભરો. બીજી રીત છે, માયા સમક્ષ બે હાથ જોડીને ઊભા રહો અને વિનમ્રભાવે અરજ કરો,
"હે માયા ! કૃપા કરીને મને પાર ઉતારો !"
આ છે આદર અને વિનમ્રતાનો માર્ગ.
તમારા શરીર સાથે શાંતિ અને સાનુકૂળતા રાખો.
શરીરનું નિયંત્રણ કરવાના વિચારને જ છોડી દો.
તમારા શરીરમાં ડહાપણ છે. એ વાત પર વિશ્વાસ રાખો.
મનમાં સ્પષ્ટતા અને કરુણાના ભાવ સાથે શરીરને ઊંડાણપૂર્વક સમજવાનો પ્રયાસ કરશો તો આગળ માર્ગ આપોઆપ દેખાશે.