શાંતિ જાળવો અને સાંભળો !
મારા જીવનને સારી રીતે નિહાળો. દિવસના કેટલા કલાક વાતો કરવામાં ગાળો છો ? અને દિવસના કેટલા કલાક સાંભળવામાં ગાળો છો ?
દિવસનો મોટો ભાગ આપણે વાતો કરતા હોઈએ છીએ અથવા વાતો કરવા આતુર હોઈએ છીએ !
તમે ક્યારેય નોંધ્યું છે કે સમગ્ર વાતચીતનો દોર પોતાના હાથમાં હોય એવું જૂથની દરેક વ્યક્તિ ઝંખતી હોય છે.
વાતો કર્યા કરવી એ વાતાવરણને અંકુશમાં રાખવાની એક રીત છે. મોટા ભાગના લોકો પોતાની સત્તાનો દેખાડો કરવા માટે વાતો કર્યા કરતા હોય છે. શું વાત કરે છે તેના કરતાં કેવી રીતે વાત કરે છે, ક્યાં સુધી વાત કરે છે, લોકોની વાતોને ક્યાં સુધી વશમાં રાખી શકે છે એનું મહત્ત્વ વિશેષ છે ! તેથી 'ચુપ બેસ !' એ શબ્દ કોઈ માણસનું અપમાન કરી ઉતારી પાડવા માટે છે એવું લાગે તેનું આશ્ચર્ય શાને ? તમને બોલવા દેવામાં ન આવે તો કોઈ મહત્ત્વની વસ્તુથી જાણે તમને વંચિત રાખવામાં આવ્યા હોય એમ લાગે છે.
કારણ કે દરેક વ્યક્તિ પોતાના વિચારો અને અભિપ્રાયો અન્ય વ્યક્તિ પાસે ઓકવાની સ્પર્ધા કરતા હોય છે. સંચાર માધ્યમ કે પુસ્તકોમાંથી ઉછીના અભિપ્રાયોનો એક ભંડાર આપણે તૈયાર કરીએ છીએ, પણ તે ભાગ્યે જ કોઈ સાંભળવા માટે ઉત્સુક હોય છે !
તમે ખાઓ પણ પચાવી ન શકો તો પછી શું થાય ? ઊલટી કરવી પડેને ! એ જ રીતે કોઈની ફિલસૂફી કે વિચારો તમે વાંચો પણ તેને પચાવો નહિ કે તે તમારો અંગત અનુભવ ન બને તો પછી અંતે ઊલટી કરીને તમે તેને બહાર જ કાઢવાના ને ! વાતો હંમેશાં આપણે બીજા લોકો સાથે નથી કરતા.
બીજા સાથે વાત ન કરતા હોઈએ ત્યારે આપણે પોતાની સાથે પણ વાત કરતા હોઈએ છીએ અને એ તો એથીયે વધુ ભયાનક છે.
જાગ્રત હોઈએ ત્યારે હર પળ આપણે બધા પોતાની જાત સાથે વાત કરતા હોઈએ છીએ. આપણી તમામ યોજનાઓ અને ચિંતાઓ એ વાસ્તવમાં શું છે ? પોતાની જાત સાથે વાતચીત જ ને !
પોતાની જાત સાથે વાત કરવી એટલે આંતરિક વાતચીત અથવા મનમાં સતત રમતા વિચારોનો પ્રવાહ, જે સતત તમને ખલેલ કરે છે; એથી વિશેષ શું ?
બાહ્ય વાતચીતમાં તો ક્યારેક પણ રૂકાવટ આવે, પણ અંતરમાં તો વાતચીત કોઈપણ પ્રકારની રૂકાવટ વિના સતત ચાલતી હોય છે, જે તમને ગાંડા કરી મૂકે.
બીજા સાથે વાતચીત કરવી એ ક્યારેક પોતાના જીવનમાંથી છટકવાનો માર્ગ છે; એ તમારી પોતાની અંદરની વાતચીતમાંથી ભાગી છટવાનો રસ્તો છે. કદાચ તેથી જ વિશ્વમાં આટલી બધી વાતો થતી હશે.
આજે વિશ્વમાં શ્રોતાઓની ભારે ખોટ છે.
એક દાયકા પૂર્વે બર્ટેન્ડ રસેલે અગમવાણી ઉચ્ચારી હતી કે સાંભળવું એ આપણા યુગનો સૌથી વધારે કમાણી કરી આપતો વ્યવસાય બની જશે અને ખરેખર એમ જ બન્યું ! આજે ખાસ કરીને પશ્ચિમમાં દરેક માણસ પાસે પોતાનો અંગત શ્રોતા હોય છે. આજે લોકો મનોચિકિત્સકો અને સલાહકારોને તગડી રકમ ચૂકવે છે એ પોતાની તકલીફોને દૂર કરવા માટે નહિ, પણ પોતાની વાતને સાંભળે તે માટે.
કારણ કે તેમની વાત સાંભળનારું છે કોણ ? આજે કોઈની વાત સાંભળવા માટે કે કોઈનું ધ્યાન રાખવા માટે કોઈને સમય જ ક્યાં છે ?
તમારું ધ્યાન (attention) એ તમારી શક્તિ છે !
પણ તમારી પોતાની એ શક્તિ એટલી ઓછી થઈ ગઈ છે કે એ તમારા પોતાના માટે
પણ પર્યાપ્ત નથી તો પછી તમે બીજાને શક્તિ કેવી રીતે આપશો ? કોઈ તમારી સાથે વાત કરતું હોય ત્યારે મોટે ભાગે તમે એની વાત સાંભળતા હોતા નથી. તમે સાંભળી શકતા હો તો તમારી આસપાસ હંમેશાં કેટલું બધું બોલાતું હોય છે !
આપણે હંમેશાં શબ્દ દ્વારા જ બોલીએ છીએ એવું નથી.
હકીકતમાં વાતચીત મોટે ભાગે સાંકેતિક હોય છે.
તમારી પત્ની સવારે તમારે માટે કૉફી લાવે ત્યારે તમે તેને સાંભળો.
તેના શબ્દોને જ નહિ, પણ તેની ક્રિયાને પણ સાંભળો.
શું તે ધડ દઈને કપ મૂકે છે ? તે તમને શું કહેવા માગે છે ?
ઘરમાં જ્યારે મહેમાન આવે ત્યારે તમારું બાળક ત્રાગાં કરે છે ?
તેનાં ત્રાગાંને નહિ પણ બાળકને સાંભળો. એ તમને કહેવા માગે છે કે તમારા વધારે સમયની અને ધ્યાનની મને જરૂર છે.
તમારું ધ્યાન પોતાના તરફ અબઘડી વાળવા માટે ત્રાગાં એ એક રીત છે.
તેની આ માંગણી માટે તમે કાંઈ કરી શકો ?
એક જાણીતા ઝેન કોયડામાં કહ્યું છે :
જંગલમાં વૃક્ષ પડી જાય અને ત્યાં તેને સાંભળનાર કોઈ ન હોય તો શું એ ઘોંઘાટ કરે છે ?
મારા એક કાર્યક્રમમાં એક પરેશાન યુવા માતા આવી હતી. તેણે પછીથી મને રમૂજમાં પૂછયું :
સ્વામીજી, શું જંગલમાં બાળક પડી જાય અને ત્યાં તેને સાંભળનાર કોઈ ન હોય તો એ બુમાબૂમ કરશે ?
હા હા ! આપણામાં અને બાળકોમાં કાંઈ તફાવત નથી ! આપણી વાતો, આપણી બુમાબુમ એ પણ લોકોનું ધ્યાન આકર્ષવા માટેની એક રીત છે. જો દરેક વ્યક્તિ સાંભળતાં શીખે તો બોલવાની જરૂર જ ન રહે !
બીજાને ન સાંભળો તો કાંઈ નહિ, પણ તમે પોતાને સાંભળો છો ખરા ?
દા. ત. તમારા પોતાના શરીરને સાંભળો છો ?
પાર્ટીમાં વધારે પડતું ખાઓ કે પીઓ ત્યારે શરીર બૂમ પાડીને તમને થોભી જવાનું કહે છે. મોડી રાત સુધી ટીવી જુઓ ત્યારે શરીર બૂમો પાડીને કહે છે, બસ, બહુ થયું. હવે મને આરામ જોઈએ છીએ ! વાસ્તવમાં તમામ રોગો એ શરીરનું ધ્યાન રાખો, શરીરની કાળજી રાખો એવી વિવિધ ચેતવણીઓ છે.
પણ શું તમે એ સાંભળો છો ?
કામ પરથી ઘેર પાછા ફરો ત્યારે ધડ દઈને દરવાજો બંધ કરો તે અવાજ તમને સંભળાય છે ? ફિલ્મ જોઈને તમે પાછા ફરો છો ત્યારે પણ તમારું એ જ વર્તન ? ધડ અવાજ એ તમારી નોકરી અંગેની ફરિયાદો વિશે ઘણું બધું કહી જાય છે, પણ એ પરિસ્થિતિ તમે કેવી રીતે બદલી શકો ? જ્યાં સુધી સાંભળો નહિ ત્યાં સુધી ખબર કેમ પડે કે કયાંક ખોટું થઈ રહ્યું છે ?
શ્રવણની વિનીત કલાને આપણે સૌ વિસરી ગયા છીએ.
સાંભળવું એટલે બીજાને અને પોતાને પણ સાંભળવું.
સાંભળવું એટલે અંતરના મૌન અને આસપાસના મૌનનું શ્રવણ કરવું.
આપણી સૌની વાતો એ રમ્ય, નીરવ સમુદ્રના તરંગો સમાન છે.
સમુદ્રનાં મોજાંના એ મૌનનું ક્યારેય શ્રવણ કર્યું છે ખરું ?
મૌનને સાંભળવા માટે જીવનમાં અવકાશ અને સમય કાઢવા પડે.
આ કામ માટે દરરોજ અમુક સમય ફાળવાની આદત પાડો.
તમારા મૌનમાં પ્રકૃતિના અવાજોને આવકારો.
કેવળ સાંભળવા ખાતર કે માહિતી મેળવવા ખાતર જ ન સાંભળો. બસ જાગ્રત રહો. મૌન માટે મનથી ખુલ્લા રહો.
શાંતિ જાળવો અને સાંભળો !
મૌનમાં સૌથી વધારે શીખવાનું મળે છે. જીવન, કાવ્ય અને પ્રકૃતિને કેવળ મૌનથી સાચી રીતે સમજી શકાય છે.
ઝેન ગૂરૂ બાશો એક હાઈકુમાં કહે છે :
શાંતિથી બેસી રહીએ અને કાંઈ ન કરીએ તો પણ તૃણ એની મેળે ઊગે છે.
અહીં મૌન એ નિષ્ક્રિય શાંતિ નથી, સકારાત્મક શ્રવણ છે.
ઐક્ય એ શાંતિ છે. સંવાદ અને ઐક્ય એ બંને વચ્ચે બહ મોટો તફાવત છે. આજના યુગમાં આપણે સંદેશવ્યવહારમાં વધારે ને વધારે કુશળ થતા જઈએ છીએ ! સંદેશવ્યવહાર એ શબ્દો અને પ્રવૃત્તિ દ્વારા માહિતી પહોંચાડવાનુંનું વિજ્ઞાન છે, જ્યારે ઐક્ય એ શક્તિનું શુદ્ધ રૂપાંતર છે; શક્તિ શબ્દાતીત છે. આજે આપણે ટેલિકોમ, મોબાઈલ નૅટવર્ક, ઈન્ટરનેટ વગેરે દ્વારા જટિલ સંદેશવ્યવહારમાં તો પારંગત થઈ ગયા છીએ, પણ એકબીજા સાથે હળીમળીને એક થવાની સરળ રીતને જાણતા નથી.
ઐક્ય એ ગુરૂની દેન છે.
તેને શબ્દોની આવશ્યકતા નથી.
વાસ્તવમાં મૌનનું શ્રવણ કરી શકો તો ગુરુ તમને વાણી કરતાં મૌન દ્વારા કંઈક વિશેષ કહી શકે છે.
જેમ પંખી અને પવનને સાંભળો તેમ ગુરૂને સાંભળો.
પંખીને સાંભળો છો ત્યારે માનવું કે ન માનવું એવો પ્રશ્ન ઊઠે છે ?
સ્વીકાર કે અસ્વીકાર એવો ભાવ થાય છે ?
એવું કાંઈ જ થતું નથી ! એ કોઈ વૈચારિક પ્રક્રિયા નથી એમ સમજીને જે કંઈ થાય છે તેને સહજપણે થવા દો છો.
તે જ રીતે ગુરૂને પણ ખુલ્લા મનથી અને ગ્રહણ કરવાની ભાવનાથી સાંભળશો તો ગુરુ સાથે આપોઆપ એકતા સાધી શકાશે.
દક્ષિણામૂર્તિ સ્તોત્રમાં યુવા ગુરૂ અને તેમના શિષ્યો વચ્ચે એકતા દર્શાવતો એક શ્લોક છે :
ચિત્રં વટતરોર્મૂલે વૃદ્ધાઃ શિષ્યા ગુરુર્યુવા । ગુરોસ્તુ મૌનં વ્યાખ્યાનં શિષ્યાસ્તુ છિન્નસંશયાઃ ॥
(વટવૃક્ષની નીચે તેઓ બેઠા છે: શિષ્યો વૃદ્ધ છે, કેવળ ગુરુ યુવાન છે ! ગુરુ કેવળ મૌનની ભાષા બોલે છે, પણ અહો ! શિષ્યોના સંશય આપોઆપ ઓગળી જાય છે.) આજ ખરું સાંનિધ્ય !
જ્યાં શ્રવણ સંપર્ણ હોય ત્યાં શબ્દોની જરૂર પડતી નથી.
એકતા સધાય ત્યારે શબ્દો આપોઆપ ખરી પડે છે.
મહાન બોધિધર્મ મરણપથારીએ હતા. સૌથી સારા શ્રોતા કોણ છે અને ગુરુ પાસેથી સૌથી વધારે જ્ઞાન કોણે પ્રાપ્ત કર્યું છે એ જાણવા માટે તેમણે પોતાના ચાર શિષ્યોને પોતાની પાસે બોલાવ્યા.
તેમણે દરેકને એક જ પ્રશ્ન પૂછયો : સત્ય શું છે ?
પહેલા શિષ્યે કહ્યું, જે હકાર અને નકારની પેલે પાર છે તે જ સત્ય છે.
"તારી પાસે મારી ત્વચા છે," ગૂરૂએ તે શિષ્યને કહ્યું.
બીજા શિષ્યે કહ્યું, જેને એક વાર જોવાથી શાશ્વત દર્શન કહેવાય તે સત્ય છે.
"તારી પાસે મારું માંસ છે," ગુરૂએ કહ્યું.
જે કાંઈ સાંસારિક કે માયિક પદાર્થ છે તે સત્ય નથી, ત્રીજા શિષ્યે કહ્યું.
''તારી પાસે મારાં અસ્થિ છે,'' ગુરૂએ તે શિષ્યને કહ્યું.
ચોથો શિષ્ય કાંઈ જ બોલ્યો નહિ. ગુરૂ પાસેથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યાની ઊંડી કૃતજ્ઞતા
પ્રભુને માર્ગે હસતાં હસતાં જાઓ !
દર્શાવવા તેણે ગુરુ સમક્ષ મસ્તક ઝૂકાવ્યું અને મૂર્તિમાં લીન થઈ ઊભો રહી ગયો. થોડી વાર પછી ગુરૂ બોલ્યા, ''મારી મજ્જા તારી પાસે છે.''
મૌન એ જ્ઞાનમાં ઊંડા ઉતરવાની એક સુંદર રીત છે.
મૌન ખરેખર ધ્યાનની એક મહાન ટેકનિક છે. મૌનમાં ઈલાજ કરવાની અને ફરી નવયૌવન આપવાની શક્તિ છે.
ઈશુના મતે મૌનથી તમને "જ્ઞાનાતીત" શાંતિ મળે છે.
લોકવાયકામાં કહેવાય છે : મધુર વાણી એ ચાંદી છે પણ મૌન એ સોનું છે. તેથી હવે વાત કરવા માટે મોં ખોલો તે પહેલાં તમારી જાતને પૂછજો, બોલવું એ મૌન કરતાં શું વધારે સારું છે ?