ઊઠો અને ઝૂમો🔗

જીવનમાં સહજ બનો

ખ્યાત ઝેન ગૂરૂ બૅન્કેઈ જાપાનમાં પરિભ્રમણ કરતાં એક નવા શહેરમાં આવી પહોંચે છે.

(મેં વાર્તાઓ હંમેશાં ઝેનમાંથી લીધી છે. કારણ કે અન્ય કોઈ ધર્મમાં જીવનનો આટલી સુંદર રીતે સ્વીકાર થયો નથી. આટલા સન્માન, હિંમત અને વિનોદ સાથે જીવનને આત્મસાત્ કર્યું નથી.

ઝેન એ જીવન સાથેનું એક પ્રેમપ્રકરણ છે !)

ગર શહેરમાં છે એ સમાચાર મળે એટલે લોકો તેમને મળવા આવે છે અને કહે છે, પ્રાણપ્યારા ગરૂં, અમે આપને વિશે ખબર સાંભળ્યું છે ! અમે સાંભળ્યું છે કે આપના સાન્નિધ્યમાં લોકોને અતિશય આનંદનો, ચમત્કારિક રીતે રોગમુક્ત થયાનો અને તેમની ઇચ્છાઓ ફળીભૃત થયાનો અનુભવ થાય છે. એવું ક્યું વિશિષ્ટ ધ્યાન છે જે દ્વારા આપને આવી અદ્દભૃત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ છે ?

ઝેન ગરૂ ફક્ત એટલું જ બોલ્યા, મને ભૂખ લાગે છે ત્યારે જમું છું, ઊંઘ આવે છે ત્યારે સૂઈ જાઉ છું. બસ, આ છે મારા વિશિષ્ટ ધ્યાનની ટેકનિક.

સામાન્ય રીતે ઝેન ગુરૂઓ આવી વાણી ઉચ્ચારતા હોય છે. અત્યારે તમે એ સાંભળીને અસમંજસમાં પડી ગયા છો ને ?

તેમ તેમને સાંભળીને લોકો અસમંજસમાં પડી જાય છે. જીવનમાં આહાર અને નિદ્રા એ બે કરતાં વધારે સરળ ક્રિયા કઈ હોઈ શકે ? ખાવું અને સૂવું આ બે ક્રિયા મનુષ્ય આખી જિંદગી કરતા જ હોય છે તો પછી મહાન ઝેન ગુરુ આવી સાદીસીધી વાતને ધ્યાનની એક મહાન ટેકનિક દર્શાવે એ ખરેખર નવાઈ લાગે તેવી વાત છે ! તેથી લોકો આ વાતનો ખુલાસો માગે છે.

ઊઠો અને ઝૂમો

ગર તેમને વળતો એક સવાલ પૂછે છે, શું તમને કકડીને ભૂખ લાગે ત્યારે જ તમે ખાઓ છો ? શું ઊંઘ આવે ત્યારે જ સુઓ છો ?

સામાન્ય રીતે આપણે ક્યારે જમીએ છીએ ?

સવારે જમવાનું તૈયાર થઈ જાય ત્યારે ? આપણને સમય હોય ત્યારે ? કે પછી ઘડિયાળ કહે ત્યારે ?

વર્તનની એક ચોક્કસ પૅટર્ન તૈયાર કરીને તે જ પ્રમાણે આપણે જીવન જીવીએ છીએ અને તે વાતની આપણને જાણ પણ હોતી નથી. આહાર અને નિદ્રા જેવા સામાન્ય વ્યક્તિગત કામો પણ આપણે તૈયાર કરેલા સમયપત્રક પ્રમાણે જ કરીએ છીએ. વર્તનની આ પૅટર્નને આપણે આદત કહેશું કે બીજું કાંઈ ?

આજે કેટલાય લોકો દિવસની શરૂઆત ચા કે કૉફીના પ્યાલા વિના કરી શકતા નથી ? સવારમાં સૌથી પહેલાં ચાનો પ્યાલો ન મળે તો માથું દુખવા માંડે અને દિવસ પસાર થાય નહિ. આપણને સૌને આપણી મનગમતી આદતો હોય છે, જેને આપણે 'આપણી આદતો' કહીએ છીએ તે વાસ્તવમાં આપણી માલિક છે.

જ્યારે આ આદતને આપણે ઘેલછા કે અતિશયોક્તિ સુધી ઘસડી જઈએ ત્યારે તેનું વળગણ આપણા જીવનને બરબાદ કરી શકે. 'આદતના વળગાડ' ને મનોચિકિત્સા-વિજ્ઞાનમાં ઓબ્સ્સેસીવ કમ્પલસીવ ડિસઓર્ડર કહે છે. આ તકલીફ જેને થાય તે હાથ ધોવા, બારણાને તાળું બરાબર વાસ્યું છે કે નહિ જેવી તદ્દન સામાન્ય ક્રિયાઓનું સતત પુનરાવર્તન કર્યા કરતા હોય છે. જીવન જાણે આ કામ પર જ નિર્ભર હોય તેમ એ કામ વારંવાર કર્યા કરે છે ! બાહ્ય વાસ્તવિકતાનો જે લોકો અનાદર કરે છે તેમની આસપાસની પરિસ્થિતિમાં સહેજ પણ ફેરફાર કરશો તો તેઓ એકદમ વ્યગ્ર થઈ જશે. તેમને ઉશ્કેરવા હોય તો તેમના ઓરડાના ફર્નિચરની ફેરબદલી કરવા જેવું તદ્દન સામાન્ય કારણ પણ પર્યાપ્ત છે.

આ વર્તનને ગાંડપણમાં ખપાવીને હસી ન કાઢતા !

બહુ સ્પષ્ટપણે જુઓ : સામાન્ય અને વ્યગ્ર લોકોમાં ખાસ ફરક હોતો નથી – અમુક અંશે જ !

આદત મનુષ્યને બદલાતી વાસ્તવિકતા પ્રત્યે જડ કે સંવેદનશૃન્ય કરી મુકે છે. પ્રત્યેક ક્ષણે જીવન આપણા માટે પરિવર્તનની સુંદર તકનું નિર્માણ કરે છે, પણ આદત મુજબ કામ કરીને આપણે એ તમામ તક ખોઈ બેસીએ છીએ.

જીવનના સૌથી ખરૂપ સમયે પણ આપણે આપણી ટેવ મુજબ જ કામ કરતા રહીએ છીએ !

એક નાનકડી વાર્તા :

એક ખિસ્સાકાતર મરીને સ્વર્ગમાં ગયો. મોતીથી મઢેલા દ્વાર પાસે સંત પીટર પહેરો ભરી રહ્યા હતા.

તેમણે તેને રોક્યો અને યાદ દેવરાવ્યું કે તેં આખી જિંદગી લોકો સાથે ખૂબ છેતરપીડી કરી છે, એટલે તું નરકમાં જવાને જ લાયક છો.

પણ ખિસ્સાકાતરૂએ સંતની માફી માગી અને વચન આપ્યું કે હવે હું નવેસરથી જીવન જીવવાની શરૂઆત કરીશ.

આખરે સંત પીટરે તેના પર દયા કરી.

ભલે, તેમણે કંટાળીને તે માણસને કહ્યું, તું અંદર જા પણ મહેરબાની કરીને પેલા મારું પાકીટ પાછું આપીશ ?

米米米米米

આપણા સભ્ય સમાજમાં આપણે જીવનની એકરાગતા પર ખોટો ભાર મૂકીએ છીએ. સામાન્ય રીતે જીવનમાં એકરાગી હોવા પર લોકો ગર્વ અનુભવે છે ! છેલ્લાં ત્રીસ વર્ષથી હું એક જ સમયે ઊઠ્ઠું છું એવા બણગાં ફંકે છે. નાનપણથી સામ્યવાદી છું, નાસ્તિક છું એવી બડાઈ મારે છે.

પણ આવા એકમાર્ગી લોકો સૌથી કંટાળાજનક હોય છે. કોઈ વ્યક્તિ હંમેશાં એકમાર્ગી કે એકરાગી હોય તો તેનો બેમાંથી એક જ અર્થ થાય :

(અ) તે જન્મથી સંપર્ણ છે. તેથી જિંદગીમાં તેને કોઈ પણ વસ્તુ ક્યારેય બદલવાની જરૂર નથી. (બ) અહંકાર કે ભયને કારણે તે પોતાના જૂનવાણી વિચારોને વળગી રહે છે.

મને નથી લાગતું કે કોઈ પણ વ્યક્તિ સંપૂર્ણ હોવાનો દાવો કરી શકે ?

તેથી પરિવર્તનનો ડર એ જ એકમાર્ગી હોવાનું એક કારણ હોવું જોઈએ.

આદત એ જીવનની પરિચિત કે સ્વીકાર્ય જીવનશૈલીનો સંકેત કરે છે. આદત સલામતીનું પ્રતીક છે. તેથી જીવનના અંત સુધી આપણે આદતોને વળગી રહીએ છીએ !

આદતો અને માન્યતાઓ વિના જીવન જીવવા માટે અસાધારણ હિંમતની જરૂર છે. એનો અર્થ એ કે શું સાચું છે કે તમારે શું કરવું જોઈએ એ કહેવાની તમને કાંઈ જરૂર નથી, પણ આપણાથી ભૂલ થઈ જશે એ ડરના માર્યા આપણે આપણી સાહજિકતાને ખતમ કરી નાખીએ છીએ.

હું તમને પૂછું છું કે એક બાળક પણ નવાં ડગ માંડતાં ગભરાતું નથી તો તમે શા માટે ગભરાઓ છો ?

જીવનની ભરતી અને ઓટને ખુલ્લા દિલે સ્વીકારવામાં જ જીવનનો આનંદ રહ્યો છે. જીવન અસલામતી છે ! જીવનની અસલામતીના આનંદને લૂંટતાં શીખશો તો પછી જીવનનો ક્યારેય ડર નહિ લાગે.

જેમ મોટા થતાં જઈએ છીએ તેમ આપણે વધારે ને વધારે પરિવર્તનવિરોધી થતાં જઈએ છીએ. પરિવર્તન આપણા સત્ય અને અસત્ય વિશેના તેમજ આપણને શું કામ લાગશે અને શું નહિ લાગે તે વિશેના દઢ વિચારોની વિરૂદ્ધ જશે એવો ડર હોય છે.

જીવન મૂળભૂત રીતે સરળ છે. એ હકીકત આપણે ભૂલી જઈએ છીએ. જીવન વિરોધાભાસી લાગે છે. કારણ કે ગઈ કાલે જે કાંઈ શીખ્યા અને આવતી કાલ માટે જે યોજના ઘડી એ બંનેની આપણે વર્તમાન સાથે સતત સરખામણી કરીએ છીએ. પરિસ્થિતિને આપણી અપેક્ષાના બીબામાં ઢાળવાનો પ્રયત્ન કરીએ ત્યારે જ વિરોધાભાસ જોવા મળે છે.

એક વાર્તા :

એક ગામમાં બે સાધુ રહેતા હતા. એકને પોતાના તર્ક અને શાસ્ત્રજ્ઞાનનો અતિશય ગર્વ હતો. એ હંમેશાં તાત્ત્વિક વાતોનાં બણગાં ફંક્યા કરતા. બીજા સાધુ નિખાલસ અને આનંદી સ્વભાવના હતા. ગ્રામવાસીઓ સાથે હળીમળીને શાંતિમય જીવન ગજારતા હતા.

એક દિવસ બજારના રસ્તે બંનેનો ભેટો થઈ ગયો.

ક્યાં ચાલ્યા ? તાત્ત્વિક ચર્ચા શરૂ કરવાના ઈરાદાથી પહેલા સાધુએ આ પ્રશ્ન પૂછયો. ચરણ લઈ જાય ત્યાં ! બીજાએ આનંદપૂર્વક જવાબ આપ્યો.

પહેલા સાધુ તો અવાચક થઈ ગયા. તેમનો કહેવાનો ભાવાર્થ શું હતો ? શું તેમણે કોઈક તાત્ત્વિક કોયડો રજૂ કર્યો હતો ? તેમને મારે શું ઉત્તર આપવો ?

તે ઘરે ગયા અને આખો દિવસ પેલા સાધુના વાક્યનો અર્થ શોધવાના વિચારમાં ડૂબી ગયા. મહામુશ્કેલીએ એટલું જ ચત્તુરાઈભર્યું તેમણે એક પ્રતિવિધાન તૈયાર કર્યું. બીજે દિવસે તે જ રસ્તે વિજયી અદાથી પેલા સાધુને મળ્યા.

ક્યાં ચાલ્યા ? તેમણે પ્રશ્નનું પુનરાવર્તન કર્યું.

પવન લઈ જાય ત્યાં ! તે સાધુએ મીઠાશથી જવાબ આપ્યો.

આ તો ભારે થઈ ! પહેલા સાધુ તો હેબત ખાઈ ગયા. તેઓ સંપૂર્ણ આયોજન સાથે પ્રતિવિધાન તૈયાર કરીને આવ્યા હતા અને આજે તો આ સાધુએ પોતાનું બયાન જ

ઊઠો અને ઝૂમો

બદલી નાખ્યું !

તેથી ઘરે પાછા ફર્યા અને આ નવા પડકારનો સામનો કરવાની તૈયારીમાં લાગી ગયા.

ત્રીજે દિવસે તે સાધુ ફરી મળ્યા ત્યારે તે જ પ્રશ્રનનું પુનરાવર્તન કર્યું,

ક્યાં ચાલ્યા ?

ઓહ, બજાર તરફ, થોડા શાકભાજી ખરીદવા છે ! તે સાધુએ હસીને જવાબ આપ્યો. જીવન આવું છે !

જીવનમાં જવાબ દરરોજ બદલાતા રહે છે. પરિવર્તન એ જીવનની એક માત્ર વાસ્તવિકતા છે.

તેથી ભાવિની યોજના તમે કેવી રીતે ઘડી શકો ?

ચીનના તાઓ ધર્મમાં - 'યીન - યાંગ' ના પ્રતીક દ્વારા જીવનની સુંદર રજૂઆત કરી છે. નકારાત્મક અને વિધેયાત્મક, તમસ અને જ્યોતિ, સંકોચન અને વિસ્તાર -જીવનના આ પરસ્પર વિરોધી સિદ્ધાંતોનું યીન અને યાંગ પ્રતિનિધિત્ત્વ કરે છે. યીન - યાંગ વિશે એક મજાની વાત એ છે કે

આ બંને વિરોધી પાસાં સતત એકબીજામાં વહેતાં રહે છે; પ્રત્વેક ક્ષણે બદલાતા રહે છે. યીન ઓછેવત્તે અંશે યાંગમાં અને યાંગ ઓછેવત્તે અંશે યીનમાં હંમેશાં રહેલું હોય છે. જીવન જેમ હંમેશાં પ્રવાહી છે તેમ યીન - યાંગ સદા પરિવર્તનશીલ છે.

વર્તનવાદી મનોવૈજ્ઞાનિકે કરેલા એક પ્રયોગમાં બે જૂથના લોકોને સંગીતની એક ધૂન સંભળાવી અને તેમને પોતપોતાની રીતે - નૃત્ય દ્વારા, સાથે ગાઈને, હસીને, આમતેમ હાથ હલાવીને કે કેવળ શાંતિથી બેસીને - પોતાના પ્રતિભાવો આપવાનું કહ્યું. બીજા જૂથના તમામ લોકોની આંખે પટ્ટી બાંધી હતી. આ એક જ તફાવત બંને જૂથ વચ્ચે હતો.

કહેવાની જરૂર નથી કે પહેલા જૂથના એક પંચમાંશથી પણ ઓછા લોકોની પ્રતિક્રિયા સાહજિક હતી, જ્યારે બીજા જૂથની લગભગ દરેક વ્યક્તિની પ્રતિક્રિયા સહજ અને સ્વાભાવિક હતી. આપણો ઉછેર જ એવી રીતે થયો છે કે આપણને લોકો સમક્ષ મૂર્ખ બની જવાનો કે અસ્થાને હોવાનો કે સાંપ્રતથી વિરૃદ્ધ જવાનો એટલો બધો ડર લાગે છે કે કોઈ પણ ક્ષણે પૂર્વગ્રહ વિના પ્રતિક્રિયા આપવાની ક્ષમતા આપણે ખોઈ બેઠા દળીએ.

આજકાલ અનેક લોકો સહજ પ્રતિક્રિયાના મહત્ત્વ અંગે જાગૃત થતાં જાય છે, પણ રમજની વાત એ છે કે કેવી રીતે સાહજિક થવું એ વાતને જ આપણે છેક વિસરી ગયા છીએ.

'તમને ગમે તે કરો' એવું લખાણ લખેલા ટી શર્ટ પહેરીને ફરતા કિશોરો આજકાલ તમને દરેક જગ્યાએ જોવા મળશે, પણ હકીકતમાં તેઓ ગભરાયેલા છે, કારણ કે તેઓ સ્વીકૃત કર્મો કરતા નથી કે જીવનમાં બરાબર ગોઠવાયા નથી એ વાતથી તેઓ વાજ આવી ગયા છે !

હું તમને કહું છું કે સાહજિક થવા માટે તમારે કશું જ શીખવાની જરૂર નથી.

જીવનની એક એક ક્ષણને માણવાની આપણી પાસે જન્મદત્ત ક્ષમતા છે, પણ જીવનના માર્ગે અંગત આદતો અને સમાજના નિયમો વચ્ચે ક્યાંક એ ક્ષમતાને આપણે ખોઈ બેઠા છીએ અને દરેક પેઢી એ જ વર્તન બીજી પેઢી સાથે કરે છે.

બાળકોના સહજ વર્તનને તોડી પાડવાની આપણામાં ભયંકર તાકાત છે.

અત્યારે ગાવાનું નહિ, પપ્પા સૂતા છે !

ભીત પર ચિત્ર દોરવાનું તને કોણે કહ્યું હતું ?

જા, સૂવા જા, હમણાં જ !

શું આ બહાર રમવાનો વખત છે ?

બાળકો સાથે આપણે કેવો ખતરનાક વ્યવહાર કરી રહ્યા છીએ તેનો આપણને સહેજે

ઊઠો અને ઝૂમો

અંદાજ નથી !

એકદમ સ્પષ્ટ રહો :

સાહજિક થવું એનો અર્થ કાયદાકાનૂન વિના ઉદ્દંડપણે વર્તવું એ નથી.

એ કાંઈ સામાજિક જીવનના બુનિયાદી કાયદાઓને છિન્નભિન્ન કરવા માટેની સ્વતંત્રતા નથી.

સાહજિકતાનો અર્થ અરાજકતા કે સ્વચ્છંદિતા પણ નથી. સાહજિકતા કેળવવી એટલે આદતોને તિલાંજલિ આપી દેવી. પૂર્વગ્રહ મૂકી દેવા.

તમારા અતીત અને તમારા ભાવિના વિચારો છોડી દો. મનથી હળવાં થઈને અને આંખો ખુલ્લી રાખીને વર્તમાનને જુઓ. એક એક ક્ષણે જીવનની પ્રગટ થતી સમૃદ્ધિને આવકારો. પરિવર્તનને ગળે લગાડશો તો જીવન તમને ગળે લગાડશે.